ندای لرستان - ازنا- در لرستان، قصه لوبیا فقط داستان یک محصول کشاورزی نیست؛ پشت هر هکتار از مزارع سبز، زنجیرهای از معیشت، آب، دانش بومی، ماشینآلات، بذر و بازار ایستاده است.
خبرگزاری مهر- گروه استانها: آفتاب صبحگاهی که بر مزارع لوبیای ازنا میتابد، زمین دیگر فقط یک قطعه خاک کشاورزی نیست؛ ردیفهای منظم بوتهها، پشتههایی که با ماشینآلات آماده شدهاند، نوارهای آبیاری و کشاورزانی که محصول چند ماه تلاش خود را زیر نظر دارند، تصویری از بخشی از اقتصاد کشاورزی لرستان را پیش چشم میگذارد؛ اقتصادی که بخشی از آن به یک محصول گره خورده است: لوبیا.
لوبیا در لرستان یک محصول معمولی در میان دهها محصول کشاورزی نیست. این محصول هم در سبد غذایی خانوار جایگاه مهمی دارد و هم برای بخشی از کشاورزان استان، یکی از پایههای اصلی درآمد و معیشت محسوب میشود. از همین رو، وقتی صحبت از سطح زیرکشت، میزان تولید، بذر اصلاحشده یا کاهش مصرف آب در مزارع لوبیا میشود، در واقع از مجموعهای از مسائل اقتصادی و زیستمحیطی سخن گفته میشود که به آینده کشاورزی استان مربوط است.
در این میان، شهرستان ازنا جایگاه ویژهای دارد؛ منطقهای که بخش مهمی از تولید لوبیای لرستان در آن انجام میشود و به گفته مسئولان جهاد کشاورزی، با برخورداری از هزاران هکتار مزرعه، به قطب اصلی تولید این محصول در کشور تبدیل شده است.
اما داستان لوبیا در لرستان فقط به افزایش تولید ختم نمیشود. مسئله امروز، تولید بیشتر به هر قیمت نیست؛ مسئله این است که کشاورز بتواند با آب کمتر، هزینه مدیریتشدهتر و عملکرد بالاتر، محصولی باکیفیت تولید کند. همین ضرورت، سیاستهای جدید بخش کشاورزی استان را از «افزایش سطح زیرکشت» به سمت «افزایش بهرهوری» سوق داده است.
ازنا؛ جایی که لوبیا بخشی از هویت کشاورزی است
صادق رحمتی، مدیر جهاد کشاورزی ازنا در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه این محصول در الگوی کشت منطقه، از لوبیا بهعنوان یکی از محصولات مهم و راهبردی شهرستان یاد میکند.
به گفته رحمتی، ازنا با ۸ هزار و ۵۰۰ هکتار سطح زیرکشت لوبیا، سهمی حدود ۵۵ درصدی از تولید لوبیای استان لرستان را در اختیار دارد و همین سهم قابل توجه، جایگاه این شهرستان را در تولید این محصول برجسته کرده است.
این سطح زیرکشت زمانی معنای اقتصادی خود را بهتر نشان میدهد که بدانیم بخش مهمی از فعالیت کشاورزان منطقه، زنجیرهای از عملیات آمادهسازی زمین، تهیه بذر، کاشت، آبیاری، داشت، برداشت و عرضه محصول را شامل میشود. بنابراین، لوبیا برای منطقه تنها یک محصول روی زمین نیست؛ بلکه بخشی از چرخه اقتصادی روستاها و بهرهبرداران را شکل میدهد.
رحمتی معتقد است یکی از عوامل مهم در استمرار این جایگاه، دانش و تجربه کشاورزان منطقه است.
وی با اشاره به تجربه بهرهبرداران ازنا، پیشبینی میکند که امسال بیش از ۲۴ هزار تن انواع لوبیای باکیفیت در این شهرستان تولید و روانه بازار شود.
این رقم، ازنا را در موقعیتی قرار میدهد که کوچکترین تغییر در شیوه تولید، مصرف آب، هزینه نهادهها یا کیفیت بذر میتواند بر عملکرد هزاران هکتار از مزارع اثر بگذارد.
۲۴ هزار تن محصول؛ پشت این عدد چه میگذرد؟
عدد ۲۴ هزار تن در نگاه اول صرفاً یک پیشبینی تولید به نظر میرسد، اما پشت آن ماهها کار کشاورزان قرار دارد. لوبیا محصولی است که موفقیت در تولید آن به مجموعهای از عوامل وابسته است و نمیتوان نتیجه نهایی را تنها به میزان زمین زیرکشت نسبت داد.
کیفیت بذر، روش کاشت، تغذیه گیاه، مدیریت آب، کنترل هزینههای تولید و در نهایت زمان و شیوه برداشت، همگی بر عملکرد مزرعه اثر میگذارند.
از همین منظر، تأکید مسئولان جهاد کشاورزی لرستان بر افزایش عملکرد در واحد سطح به جای توسعه بیضابطه سطح زیرکشت، معنای بیشتری پیدا میکند.
رحمتی مدیر جهاد کشاورزی ازنا نیز همین موضوع را محور سیاستهای جدید بخش کشاورزی استان میداند. به گفته وی، کشاورزی امروز با گذشته تفاوت کرده و محدودیت منابع آبی، افزایش و نوسان هزینههای تولید و تغییرات اقلیمی، ادامه شیوههای سنتی را دشوارتر کرده است.
وی تأکید میکند که راهبرد اصلی جهاد کشاورزی لرستان، صرفاً افزایش سطح زیرکشت نیست؛ بلکه باید عملکرد در واحد سطح افزایش یابد، مصرف نهادهها مدیریت شود و میزان مصرف آب کاهش پیدا کند.
در واقع، زمین کشاورزی دیگر تنها با افزایش هکتارهای زیرکشت توسعه پیدا نمیکند؛ بلکه هر هکتار باید بتواند با مصرف منابع کمتر، محصول اقتصادیتری تولید کند.
کشاورزی لرستان در دوراهی سنت و بهرهوری
کشاورزی سنتی سالها بر تجربه کشاورزان استوار بوده است؛ تجربهای که همچنان یکی از سرمایههای مهم مناطق کشاورزی لرستان محسوب میشود. اما تغییر شرایط اقلیمی و محدودیت منابع طبیعی، معادلات گذشته را تغییر داده است.
امروز کشاورز برای ادامه تولید، علاوه بر تجربه، به ابزار و فناوری نیز نیاز دارد.
در مزارع لوبیای لرستان، این تغییر را میتوان در استفاده از دستگاههای کاشت، توسعه آبیاری نوین، مصرف بذرهای اصلاحشده و توجه به تغذیه گیاه مشاهده کرد.
ندا محمدیپور، مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان، درباره اقدامات انجامشده در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ با مهر توضیح میدهد که حرکت به سمت کشت مکانیزه یکی از محورهای اصلی برنامههای این حوزه بوده است.
به گفته وی، کشت مکانیزه لوبیا در سطح حدود ۱۱ هزار هکتار انجام شده و توسعه کشت با دستگاههای دو و چهار ردیفه روی پشته، همزمان با تیپگذاری، در سطح سه هزار و ۵۰۰ هکتار به اجرا درآمده است.
این تغییر در روش کاشت، تنها یک جابهجایی از نیروی انسانی به ماشین نیست؛ هدف اصلی، افزایش دقت عملیات، مدیریت بهتر زمین و نهادهها و فراهم کردن شرایط مناسبتر برای ادامه مراحل تولید است.
۱۵ دستگاه؛ گام کوچک برای مکانیزهکردن هزاران هکتار
یکی از چالشهای مسیر مکانیزاسیون، دسترسی کشاورزان به ماشینآلات مناسب است. خرید تجهیزات کشاورزی برای بسیاری از بهرهبرداران بهتنهایی هزینهبر است و به همین دلیل، مدلهای مشارکتی میتواند امکان ورود ماشینآلات جدید به چرخه تولید را افزایش دهد.
محمدیپور از خرید ۱۵ دستگاه کاشت دو و چهار ردیفه روی پشته با استفاده از اعتبارات استانی و ملی خبر میدهد.
به گفته وی، این دستگاهها به شکل مشارکتی خریداری شدهاند و قرار است در توسعه مکانیزاسیون و بهبود عملیات کاشت لوبیا نقش داشته باشند.
در مقیاس ۱۱ هزار هکتار کشت مکانیزه، ۱۵ دستگاه شاید در نگاه اول عدد بزرگی نباشد، اما اهمیت آن در تغییر تدریجی الگوی تولید است؛ تغییری که اگر با آموزش، تأمین تجهیزات و حمایت از بهرهبرداران همراه شود، میتواند به توسعه روشهای جدید در سطح وسیعتر منجر شود.
مکانیزاسیون در اینجا بیش از آن که هدف نهایی باشد، ابزاری برای رسیدن به کشاورزی دقیقتر و کمهزینهتر است.
بذر اصلاحشده؛ آغاز ماجرا از دل دانه
هر محصول قبل از آن که روی زمین سبز شود، از یک دانه آغاز شده است. در مورد لوبیا نیز کیفیت بذر یکی از حلقههای مهم زنجیره تولید به شمار میرود.
مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان از تأمین حدود ۱۲۰ تن بذر اصلاحشده انواع لوبیا توسط شرکت تولیدکننده بذر دستچین ازنا خبر میدهد.
در مزارع استان، ارقام متنوعی از لوبیا مورد استفاده قرار گرفته است؛ از لوبیای قرمز یاقوت و دادفر گرفته تا لوبیای چیتی کوشا و محلی خمین و لوبیای سفید الماس.
در کنار این ارقام، تعدادی از ارقام معرفیشده توسط بخش تحقیقات استان نیز در برنامه توسعه کشت قرار گرفتهاند؛ از جمله چیتی پگاه و رنگین، قرمز صبا و حنا و سفید زمرد.
تنوع ارقام یک مزیت مهم برای تولید است، زیرا کشاورزی تنها با یک نسخه ثابت اداره نمیشود. تفاوت شرایط مزرعه، نیاز بازار و ویژگیهای تولیدی، اهمیت انتخاب رقم مناسب را افزایش میدهد.
از این منظر، حرکت از بذرهای سنتی و انتخابهای محدود به سمت استفاده هدفمند از ارقام اصلاحشده، بخشی از فرآیند دانشبنیان شدن تولید لوبیا در لرستان است.
وقتی تغذیه گیاه هم وارد برنامه میشود
تولید محصول تنها با کاشت بذر تمام نمیشود. پس از سبز شدن گیاه، مدیریت تغذیه نیز نقش مهمی در رشد و کیفیت محصول دارد.
محمدیپور از اجرای برنامه استفاده از کودهای ریزمغذی در سطح حدود شش هزار هکتار از مزارع لوبیای استان خبر میدهد.
هدف از این اقدام، مدیریت بهتر نهادههای کودی، کمک به رشد گیاه و ارتقای کیفیت محصول عنوان شده است.
اهمیت این موضوع در شرایط فعلی کشاورزی بیشتر میشود؛ چرا که افزایش مصرف نهاده الزاماً به معنای افزایش تولید نیست. آنچه اهمیت دارد، مصرف بهینه و متناسب با نیاز گیاه است.
به همین دلیل، کشاورزی بهرهور به جای استفاده بیشتر از نهادهها، به دنبال استفاده دقیقتر از آنهاست؛ رویکردی که هم میتواند هزینه تولید را کنترل کند و هم از مصرف بیهدف منابع جلوگیری کند.
۴۸ هزار تن؛ سهم لرستان از بازار لوبیا
نامدار صیادی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر، به جایگاه این محصول در اقتصاد کشاورزی استان اشاره میکند.
به گفته وی، سطح زیرکشت لوبیای استان به ۱۵ هزار و ۶۰۰ هکتار میرسد و تولید سالانه حدود ۴۸ هزار تن لوبیا، لرستان را با فاصلهای اندک از فارس در جایگاه دوم تولید این محصول در کشور قرار داده است.
این جایگاه، اهمیت برنامهریزی برای تولید لوبیا را دوچندان میکند. استانی که سهم قابل توجهی در تولید یک محصول دارد، همزمان باید مراقب منابع تولید آن نیز باشد.
در چنین شرایطی، مسئله آب به یکی از تعیینکنندهترین موضوعات تبدیل میشود.
نبرد خاموش بر سر هر قطره آب
کشاورزی بدون آب امکانپذیر نیست، اما کشاورزی امروز بیش از هر زمان دیگری با این پرسش مواجه است که چگونه باید از آب استفاده کرد.
در مزارع لوبیا، این پرسش اهمیت ویژهای دارد. صیادی میگوید موضوع بهرهوری آب در مزارع لوبیا یکی از محورهای مورد توجه جهاد کشاورزی در استان است.
بر اساس توضیحات رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، حدود شش هزار هکتار از اراضی زیر کشت لوبیا در استان به سیستمهای نوین آبیاری مجهز شدهاند.
نتیجه اعلامشده از این اقدام، کاهش ۵۰ درصدی مصرف آب در این اراضی است؛ رقمی که به گفته صیادی، مجموع صرفهجویی ایجادشده را به بیش از ۳۶ میلیون مترمکعب رسانده است.
این عدد زمانی قابل درکتر میشود که آن را در قالب مقایسه بیان کنیم. صیادی میگوید هر هکتار مزرعه لوبیا در روش سنتی حدود ۱۲ هزار مترمکعب آب مصرف میکند، در حالی که با استفاده از روشهای نوین و آبیاری تحت فشار، مصرف آب به حدود شش هزار مترمکعب در هکتار میرسد.
به بیان سادهتر، در این مدل، میزان آب مورد نیاز برای هر هکتار تقریباً به نصف میرسد.
۳۶ میلیون مترمکعب؛ آبی که میتوان حفظ کرد
وقتی درباره صرفهجویی آب در کشاورزی صحبت میشود، گاهی اعداد آنقدر بزرگ هستند که درک ابعادشان دشوار میشود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان برای ملموستر شدن میزان آب صرفهجوییشده، آن را تقریباً معادل ظرفیت آبگیری سد «ایوشان» در شهرستان خرمآباد عنوان میکند.
این مقایسه نشان میدهد که تغییر شیوه آبیاری تنها یک اقدام فنی در سطح مزرعه نیست؛ مجموعهای از تغییرات کوچک در هزاران هکتار زمین میتواند در مقیاس استانی به حجم قابل توجهی از صرفهجویی منجر شود.
البته بهرهوری آب تنها به نصب تجهیزات آبیاری محدود نمیشود. انتخاب زمان مناسب آبیاری، مدیریت خاک، استفاده صحیح از نهادهها، شیوه کاشت و حتی انتخاب رقم مناسب نیز میتواند بر میزان مصرف آب اثرگذار باشد.
بنابراین، اگر هدف حفظ تولید لوبیا در سالهای آینده باشد، توسعه آبیاری نوین باید در کنار سایر مؤلفههای کشاورزی بهرهور دنبال شود.
دانش کشاورز، ضلع فراموشنشدنی این معادله
در تمام این تغییرات، یک عامل همچنان در مرکز مزرعه قرار دارد: کشاورز.
دستگاه کاشت، بذر اصلاحشده و سیستم آبیاری نوین بدون دانش بهرهبردار نمیتوانند بهتنهایی تحول ایجاد کنند. از سوی دیگر، تجربه کشاورز نیز در شرایط جدید باید با دانش فنی و فناوریهای روز پیوند بخورد.
صیادی با اشاره به دانش بومی و تجربه کشاورزان منطقه، این تجربه را یکی از سرمایههای مهم تولید لوبیا در ازنا میداند.
وی نیز با قدردانی از کارشناسان پهنهبندی و مروجان کشاورزی، توسعه روشهای نوین را نشانهای از افزایش نفوذ دانش در میان بهرهبرداران عنوان میکند.
از همین منظر، آینده لوبیای لرستان تنها در ماشینآلات یا ارقام اصلاحشده خلاصه نمیشود؛ بلکه در پیوند میان تجربه کشاورز و دانش نوین کشاورزی رقم خواهد خورد.
پایان راه، افزایش هکتار نیست
لرستان امروز یکی از قطبهای مهم تولید لوبیا در کشور است؛ استانی با ۱۵ هزار و ۶۰۰ هکتار سطح زیرکشت و تولید حدود ۴۸ هزار تن که بخش مهمی از این ظرفیت در شهرستان ازنا متمرکز شده است.
از سوی دیگر، ازنا با ۸ هزار و ۵۰۰ هکتار سطح زیرکشت و پیشبینی تولید بیش از ۲۴ هزار تن، نقش محوری خود را در این زنجیره حفظ کرده است.
اما آینده این محصول را نمیتوان تنها با شمردن هکتارها و تنها سنجید.
مسئله اصلی این است که هر هکتار زمین، چه میزان محصول با چه کیفیتی و با چه مقدار آب تولید میکند؛ کشاورز برای تولید هر کیلو محصول چه هزینهای میپردازد و در نهایت چه درآمدی به دست میآورد.
در نهایت، آینده لوبیای لرستان نه در افزایش بیحساب سطح زیرکشت، بلکه در همان چیزی تعیین میشود که از دل یک مزرعه کوچک آغاز میشود: هر دانه بیشتر، با آب کمتر و ارزش اقتصادی بالاتر.