ندای لرستان - ایرنا / اواخر تابستان سال ۱۳۵۷ و در بحبوحه مبارزات مردم ایران علیه رژیم پهلوی، شامگاه ۲۵ شهریور، زمین طبس لرزید؛ زلزلهای به بزرگی ۷.۴ ریشتر، در چند ثانیه، این شهر تاریخی و روستاهای اطراف را ویران کرد و هزاران نفر را به کام مرگ فرستاد؛ حادثهای که با گذشت دههها، همچنان به عنوان یکی از شدیدترین زمینلرزههای ثبتشده در ایران، هشداری ماندگار درباره ضرورت مقاومسازی و آمادگی در برابر زلزله است.
با نزدیک شدن بیستوپنجمین روز شهریور به غروب، بیشتر اهالی شهر و روستاهای اطراف طبس پس از پایان فعالیت روزانه به خانههای خود بازگشته بودند؛ اما شامگاه آن روز، عقربههای ساعت در ۱۹:۳۶ متوقف شد؛ لحظهای که گسل نایبند فعال شد و زمینلرزهای به بزرگی ۷.۴ ریشتر در عمق حدود ۱۰ کیلومتری زمین و در فاصله تقریبی ۱۵ کیلومتری طبس رخ داد.
شدت زمینلرزه به اندازهای بود که طبس و بخشهایی از روستاهای پیرامون آن در شعاع حدود ۳۰ کیلومتری با خسارتهای گسترده مواجه شدند و بخش عمدهای از بافت مسکونی و تاریخی شهر در مدت کوتاهی فرو ریخت.
این حادثه در شرایطی رخ داد که کمتر از یک ماه از آتشسوزی سینما رکس آبادان در ۲۸ مرداد ۱۳۵۷ و تنها هشت روز از حوادث ۱۷ شهریور تهران گذشته بود؛ روزهایی که ایران در کوران تحولات سیاسی و اجتماعی قرار داشت و ناگهان فاجعهای طبیعی بر حجم اندوه مردم افزود.
شهری تاریخی که در چند ثانیه فرو ریخت
کانون زلزله در نزدیکی کریت قرار داشت و دامنه خرابیها از دیهوک در جنوب شرق تا اصفهک و سپس شهر طبس امتداد یافت.
خانههای قدیمی، خشتی، کاهگلی و سازههای کممقاوم که بخش عمده بافت مسکونی طبس را تشکیل میدادند، توان مقابله با شدت زمینلرزه را نداشتند و در مدت کوتاهی فرو ریختند.
طبس شهری با پیشینهای بیش از هزار سال بود؛ شهری تاریخی در حاشیه کویر مرکزی ایران که نه تنها بخشی زیادی از مردمان خود را بلکه بخش قابل توجهی از سیمای تاریخی خود را در این حادثه از دست داد.
مسجد دومنار، مسجد جامع، ارگ طبس و دیگر بناهای تاریخی نیز از پیامدهای زمینلرزه در امان نماندند و بخشهایی از این میراث تاریخی و فرهنگی تخریب شد.
شمار قربانیان؛ آماری که همچنان محل اختلاف است
براساس آمار رسمی مرکز آمار ایران، شمار جانباختگان زمینلرزه طبس و روستاهای اطراف حدود ۶ هزار و ۳۶۳ نفر اعلام شده است؛ با این حال، برخی برآوردها شمار قربانیان را بیش از ۲۵ هزار نفر عنوان کردهاند.
شرایط بحرانی پس از حادثه، محدودیت امکانات امدادی، دشواری دسترسی به مناطق آسیبدیده و نبود امکان ثبت و شناسایی دقیق همه جانباختگان از جمله عواملی است که در تفاوت آمارهای ارائهشده درباره تلفات این زلزله موثر بوده است.
زلزلهای که نگاهها به خطرپذیری طبس را تغییر داد
طبس پیش از این زمینلرزه در پهنهبندیهای لرزهای در گروه مناطق با خطر نسبی متوسط قرار داشت، اما مطالعات و پژوهشهای بعدی نشان داد وضعیت زمینشناسی منطقه و نزدیکی آن به گسلهای فعال، ظرفیت وقوع زمینلرزههای بزرگ را افزایش میدهد.
زلزله ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ بار دیگر اهمیت شناخت گسلهای فعال، توجه به ویژگیهای زمینشناسی مناطق، رعایت اصول مهندسی در ساختوساز و مقاومسازی واحدهای مسکونی را آشکار کرد.
دشواری امدادرسانی در روزهای پس از زلزله
در آن سالها، زیرساختهای ارتباطی و امدادی در طبس و بسیاری از مناطق شرقی کشور با محدودیتهای جدی مواجه بود و کمبود راههای دسترسی و امکانات امدادی، روند امدادرسانی به آسیبدیدگان را دشوار میکرد.
با این حال، بازسازی طبس در شرایطی آغاز شد که کشور همزمان با تحولات منتهی به انقلاب اسلامی بود و مشارکت مردم و گروههای مختلف اجتماعی در امدادرسانی و بازسازی، به یکی از ویژگیهای مهم دوران پس از زلزله تبدیل شد.
طبس از دل آوار دوباره برخاست
زلزله ۲۵ شهریور اگرچه بخش بزرگی از طبس را ویران کرد و هزاران نفر را از مردم این دیار گرفت، اما نتوانست زندگی را در این شهر متوقف کند و طبس به همت مردم و با اجرای طرحهای بازسازی دوباره شکل گرفت و شهری جدید در کنار خاطرات تلخ گذشته سربرآورد.
براساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر طبس بیش از ۳۹ هزار نفر اعلام شده است؛ جمعیتی که نشان میدهد این شهر پس از یکی از مخربترین زمینلرزههای تاریخ معاصر ایران، بار دیگر به زندگی بازگشته است.
اصفهک؛ از ویرانی تا ثبت جهانی
روستای تاریخی اصفهک نیز در جریان زلزله سال ۱۳۵۷ به شدت آسیب دید و عملا تخریب شد و پس از حادثه، روستای جدید در مجاورت بافت قدیم شکل گرفت و در سالهای بعد بخشهایی از بافت تاریخی اصفهک با مشارکت مردم احیا شد.
این روستا در سال ۱۴۰۳ به عنوان دومین روستای جهانی ایران معرفی شد؛ اتفاقی که نقطه عطفی در مسیر احیای میراث فرهنگی و توسعه گردشگری خراسان جنوبی به شمار میرود.
امروز خانههای تاریخی اصفهک با کاربریهای گردشگری و بومگردی، روایت متفاوتی از زندگی پس از یک فاجعه طبیعی را پیش چشم گردشگران قرار دادهاند؛ روایتی که نشان میدهد میتوان از دل ویرانی، ظرفیتهای تازهای برای توسعه و آبادانی ایجاد کرد.
خطر زلزله همچنان پابرجاست
قرار گرفتن طبس و بخشهایی از خراسان جنوبی در مجاورت گسلهای فعال، به این معناست که خطر وقوع زمینلرزه همچنان بخشی از واقعیت زندگی مردم این منطقه است.
در سالهای اخیر نیز زمینلرزههای مختلفی در این محدوده رخ داده است که از جمله آن میتوان به زمینلرزه ۵.۱ ریشتری ۲۲ شهریور ۱۴۰۱ در حوالی عشقآباد اشاره کرد که ساعت ۴:۰۷ بامداد رخ داد و در مناطق مختلف طبس احساس شد.
این رخدادها یادآور این واقعیت است که اگرچه زمان و مکان دقیق وقوع زلزله قابل پیشبینی نیست اما میتوان با مقاومسازی ساختمانها، رعایت ضوابط فنی، آموزش عمومی و تقویت زیرساختهای امدادی، میزان خسارتهای ناشی از آن را تا حد زیادی کاهش داد.
از یک فاجعه تا یک درس ماندگار
۲۵ شهریور برای مردم طبس تنها سالروز یک زمینلرزه نیست؛ یادآور شبی است که شهری تاریخی در چند ثانیه فرو ریخت و هزاران خانواده داغدار شدند.
اما در کنار خاطره تلخ آن شب، طبس روایت دیگری نیز دارد؛ روایت مردمی که پس از ویرانی، شهر خود را دوباره ساختند و زندگی را از میان آوارها آغاز کردند.
امروز، دههها پس از آن لرزه مرگبار، طبس همچنان ایستاده است؛ اما گسلهای فعال منطقه همچنان یادآوری میکنند که مقاومسازی و آمادگی پیش از وقوع حادثه، مهمترین میراثی است که باید از زلزله ۲۵ شهریور برای امروز و فردا به یادگار بماند.
تنها راه کاهش خسارت زلزله، مقاومسازی است
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان جنوبی معتقد است که با توجه به قرار گرفتن استان در زمره مناطق لرزهخیز کشور، تنها راه کاهش خسارات ناشی از زلزله، مقاومسازی ساختمانها پیش از وقوع حادثه است و مشارکت مردم در این زمینه ضرورتی انکارناپذیر دارد.
محمدعلی آخوندی افزود: خراسان جنوبی سابقه وقوع زمینلرزههای بزرگ دارد و همین موضوع ضرورت توجه جدیتر به ایمنی و مقاومسازی ساختمانها را نشان میدهد.
وی اظهار کرد: تجربه زلزلههای گذشته از جمله زمینلرزه ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ طبس نشان داد که ضعف در ساختوساز و نامقاوم بودن واحدهای مسکونی میتواند آثار یک حادثه طبیعی را چند برابر کند.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان جنوبی ادامه داد: در سالهای پس از آن، ضوابط فنی و مهندسی در حوزه ساختوساز تقویت شده و دستگاههایی مانند سازمان نظام مهندسی ساختمان، راه و شهرسازی، بنیاد مسکن و سایر مجموعههای مرتبط اقدامات قابل توجهی برای ارتقای ایمنی ساختمانها انجام دادهاند.
آخوندی با بیان اینکه شهر طبس پس از زلزله تاریخی بازسازی شده است، تاکید کرد: تجربه حوادث گذشته باید چراغ راه آینده باشد و نباید منتظر وقوع حادثه بمانیم تا پس از آن به فکر بازسازی باشیم.
مقاومسازی بیش از ۶۵ درصد واحدهای مسکونی استان
وی گفت: دستگاههای اجرایی از جمله راه و شهرسازی و بنیاد مسکن در زمینه مقاومسازی واحدهای مسکونی اقدامات و حمایتهای مختلفی انجام دادهاند و دولت نیز تسهیلات و کمکهای بلاعوض برای این منظور در نظر گرفته است.
آخوندی افزود: دولت میتواند شرایط لازم از جمله تسهیلات، کمکهای بلاعوض و امکانات فنی و مهندسی را فراهم کند، اما بدون مشارکت مردم این حمایتها به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
وی متوسط مقاومسازی واحدهای مسکونی در خراسان جنوبی را بیش از ۶۵ درصد اعلام کرد و گفت: این میزان در کشور کمتر از ۵۵ درصد است.
آخوندی ادامه داد: این وضعیت نشاندهنده تلاش دستگاههای اجرایی استان در حوزه آموزش، ترویج فرهنگ مقاومسازی و پیگیری بازسازی واحدهای آسیبپذیر است.
آخوندی با اشاره به تجربه زمینلرزههای بشرویه، عشقآباد و طبس اظهار کرد: در یکی از این حوادث، تعداد واحدهایی که به صورت مستقیم آسیب دیده بودند کمتر از ۲۰۰ واحد بود، اما با هماهنگی سازمان مدیریت بحران کشور و همراهی مردم، واحدهای فرسوده و نیازمند بازسازی نیز شناسایی و در فهرست بازسازی قرار گرفتند.
وی افزود: در نهایت حدود ۶۵۰ واحد مسکونی برای بازسازی معرفی شد و بخش قابل توجهی از آنها وارد مراحل اجرایی شدهاند؛ به طوری که تعدادی از واحدها به مرحله فونداسیون و برخی نیز به مرحله نازککاری رسیدهاند.
آخوندی این اقدام را نمونهای از پیشگیری پیش از وقوع حادثه دانست و گفت: هدف این است که واحدهای فرسوده و آسیبپذیر پیش از وقوع زلزله بهسازی و مقاوم شوند تا در صورت وقوع زمینلرزه، کمترین خسارت جانی و مالی به مردم وارد شود.
مقاومسازی بیش از ۹۵ درصدی در زیرکوه و طبس
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان جنوبی با اشاره به وضعیت برخی شهرستانهای استان اظهار کرد: در شهرستانهایی از جمله زیرکوه، میزان مقاومسازی واحدهای روستایی به بیش از ۹۵ درصد رسیده است.
وی از مردم شهرستانهایی که شاخص مقاومسازی در آنها پایینتر است خواست با مراجعه به بنیاد مسکن و دستگاههای متولی، وضعیت واحدهای مسکونی خود را بررسی و برای مقاومسازی آنها اقدام کنند.
آخوندی تاکید کرد: مردم باید بدانند مقاومسازی هزینه اضافی نیست، بلکه سرمایهگذاری برای حفظ جان خود و اعضای خانواده است.
ایمنی مدارس، مراکز امدادی و ساختمانهای بلندمرتبه
وی همچنین بر ضرورت ایمنسازی ساختمانهای بلندمرتبه، مدارس، مراکز امدادی و ساختمانهای دستگاههای اجرایی تاکید کرد و گفت: دستورالعملهای مربوط به این موضوع از سوی سازمان مدیریت بحران کشور ابلاغ شده و باید در استان نیز با جدیت دنبال شود.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان جنوبی افزود: ساختمانهای امدادی و مراکز مهم باید به گونهای ایمنسازی شوند که در زمان وقوع حادثه خود آنها دچار آسیب نشوند و بتوانند به عنوان پایگاه امدادرسانی به مردم به فعالیت خود ادامه دهند.
بیمه؛ مکمل مقاومسازی
آخوندی بر ضرورت بیمه اموال در برابر حوادث طبیعی نیز تاکید کرد و گفت: مطابق قانون، اموال منقول و غیرمنقول دستگاههای اجرایی باید بیمه شوند و بیمه میتواند در زمان وقوع حوادث بخشی از هزینههای بازسازی و جبران خسارت را تامین کند.
وی افزود: بیمه در کنار مقاومسازی میتواند آرامش خاطر بیشتری برای مردم و دستگاههای اجرایی ایجاد کرده و روند بازتوانی پس از حوادث را سرعت ببخشد.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان جنوبی همچنین به صندوق بیمه حوادث طبیعی ساختمان اشاره کرد و گفت: این صندوق برای جبران بخشی از خسارت واحدهای مسکونی آسیبدیده در حوادثی مانند زلزله و سیل تشکیل شده و خسارت واحدهای آسیبدیده پس از ارزیابی و طی مراحل قانونی پرداخت میشود.
بنیاد مسکن و مقاومسازی ۵۶ هزار واحد روستایی
مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی خراسان جنوبی نیز در گفتوگو با خبرنگار ایرنا از مقاومسازی بیش از ۵۶ هزار واحد مسکن روستایی در استان خبر داد و گفت: شاخص مقاومسازی مسکن روستایی در خراسان جنوبی با عبور از ۶۳ درصد، بالاتر از میانگین کشوری ۵۷ درصد است.
قاسم تنها با اشاره به اینکه بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در ۲۱ فروردین ۱۳۵۸ با فرمان امام خمینی(ره) با هدف محرومیتزدایی آغاز به کار کرد، اظهار کرد: از مجموع ۸۸ هزار و ۸۳۵ واحد مسکونی روستایی که در سرشماری سال ۱۳۹۵ در استان شناسایی شد، تاکنون بیش از ۵۶ هزار واحد در قالب برنامههای مختلف مقاومسازی شده است.
وی با تاکید بر اهمیت مقاومسازی با توجه به قرار گرفتن استان بر روی گسلهای متعدد، گفت: در نشستها و همایشهای مختلف، روستاییان را به استفاده از تسهیلات مقاومسازی ترغیب میکنیم تا از تکرار فجایع انسانی و مالی ناشی از زلزله جلوگیری شود.
تسهیلات ۵۰۰ میلیون تومانی برای مقاومسازی روستایی
مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی خراسان جنوبی گفت: تسهیلات ۵۰۰ میلیون تومانی مقاومسازی مسکن روستایی با کارمزد پنج درصد و بازپرداخت ۲۰ ساله در اختیار متقاضیان قرار میگیرد.
وی افزود: این تسهیلات با هدف تشویق روستاییان به مقاومسازی ارائه میشود و در شرایطی که سود تسهیلات بانکی در بخش نهضت ملی مسکن به ۲۳ درصد رسیده، دولت ۱۸ درصد آن را یارانه پرداخت میکند.
تنها با اشاره به شاخص بالای مقاومسازی در شهرستانهای طبس و زیرکوه گفت: میزان مقاومسازی در این شهرستانها بیش از ۹۵ درصد است، اما همچنان از مردم شهرستانهای درمیان، خوسف، سربیشه و بشرویه که شاخص مقاومسازی پایینتری دارند، درخواست میشود برای دریافت تسهیلات و مقاومسازی واحدهای مسکونی خود اقدام کنند.
زیرساخت مقاوم، مهمتر از بازسازی پس از حادثه
مدیریت بحران زمانی میتواند از یک فاجعه انسانی جلوگیری کند که بخش مهمی از اقدامات آن پیش از وقوع حادثه انجام شده باشد؛ از مقاومسازی واحدهای مسکونی و ایمنسازی مدارس و مراکز حیاتی گرفته تا آموزش مردم، تجهیز نیروهای امدادی و توسعه زیرساختهای ارتباطی.
تجربه طبس، بم، رودبار و منجیل و دیگر زمینلرزههای بزرگ ایران نشان داده است که زلزله قابل پیشبینی دقیق نیست اما میزان خسارت آن تا حد زیادی به کیفیت ساختوساز، تابآوری ساختمانها، آمادگی دستگاههای امدادی و آگاهی عمومی وابسته است.
طبس نیز امروز در حالی به زندگی خود ادامه میدهد که خاطره زمینلرزه ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ همچنان بخشی از حافظه جمعی مردم این منطقه است؛ خاطرهای که در کنار اندوه فقدان هزاران انسان، یک پیام روشن برای نسل امروز دارد، در سرزمین گسلها، مقاومسازی پیش از زلزله بسیار کمهزینهتر از بازسازی پس از آن است.
از طبس تا زیرکوه و از اصفهک تا دیگر نقاط خراسان جنوبی، تجربه زمینلرزههای بزرگ گذشته نشان میدهد که ایمنی، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای زندگی در این پهنه لرزهخیز است؛ ضرورتی که تحقق آن بیش از هر چیز به استمرار سیاستهای پیشگیرانه، حمایت دولت و مشارکت مردم وابسته است.