ندای لرستان - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
موسی موحد| گزارشهای رسانهای، دادههای ردیابی کشتیها و موضعگیریهای منتشرشده در روزهای اخیر از تحولی تازه و البته مبهم در پرونده محاصره دریایی ایران حکایت دارد. در حالی که خبرهایی درباره آمادهسازی بیش از ۱۴ نفتکش در جزیره خارگ و احتمال حرکت گروهی آنها به سمت مسیرهای خروجی خلیج فارس منتشر شده، این موضوع تاکنون با روایتها، تأییدها و تکذیبهای مکرر مواجه بوده و تا لحظه تنظیم این گزارش نیز هیچ اعلام رسمی و قطعیای درباره حرکت کاروان نفتکشها، شکستن محاصره دریایی، توقیف یا حمله به این شناورها منتشر نشده است. همزمان، گزارشهایی از تلاش برای ادامه صادرات نفت ایران از مسیر انتقال کشتی به کشتی، هشدارهای واشینگتن درباره برخورد با شناورهای مرتبط با صادرات نفت ایران و تهدیدهای متقابل در فضای رسانهای، وضعیت دریایی منطقه را در شرایطی حساس و پرابهام قرار داده است. آنچه در این میان اهمیت دارد، صرفا احتمال حرکت چند نفتکش یا عبور یک محموله نفتی از مسیرهای محدودشده نیست، بلکه آزمونی است که این تحولات برای سازوکار محاصره دریایی آمریکا، توان صادراتی ایران، محاسبات بازدارندگی دو طرف و ظرفیت دیپلماسی در شرایط بحران ایجاد میکند. اکنون پرسش اصلی به سرنوشت این نفتکشها و محمولههای آنها بازمیگردد؛ آیا شناورها از خارگ حرکت خواهند کرد و میتوانند از حلقه محدودیتهای دریایی عبور کنند؟
در صورت عبور، واکنش واشینگتن چه خواهد بود و اگر حرکت آنها با مانع مواجه یا محاصره مانع خروج محمولهها شود، تهران چه واکنشی نشان خواهد داد؟ در این وضعیت، حرکت احتمالی نفتکشها میتواند هم نشانهای از تلاش تهران برای شکستن محدودیتها باشد و هم به عاملی برای افزایش خطر برخورد در یکی از حساسترین مسیرهای انرژی جهان تبدیل شود. با این حال، میان گزارشهای مربوط به آمادهسازی نفتکشها، وقوع عملیات واقعی و عبور موفق شناورها باید تمایز قائل شد. انتشار تصاویر ماهوارهای، دادههای رهگیری کشتیها یا گزارش رسانهها به معنای تأیید قطعی آغاز یک عملیات گسترده یا عبور موفق کاروان از محاصره نیست. اهمیت تحولات پیشرو دقیقا در فاصله میان گزارشهای منتشرشده، آمادگی احتمالی شناورها و سرنوشت عملیاتی آنها قرار دارد و همین ابهام، آینده این تحرکات را به یکی از محورهای مهم ارزیابی بحران دریایی ایران و آمریکا تبدیل کرده است.
خارگ و نفتکشهای آماده حرکت؛ از نمایش آمادگی تا آزمون عملی محاصره
گزارشهای منتشرشده درباره استقرار بیش از ۱۴ نفتکش در جزیره خارگ، مهمترین بخش تحولات اخیر در حوزه صادرات نفت ایران را تشکیل میدهد. یورونیوز در گزارشی که در ۲۰ نوامبر (۲۹ آبان) منتشر شده، با استناد به تصاویر ماهوارهای و دادههای رهگیری کشتیها، نوشته است ایران گروهی از نفتکشها را در پایانه نفتی خارگ آماده کرده و با اختصاص خدمه و برافراشتن پرچم ایران، زمینه حرکت آنها را در روزهای آینده فراهم آورده است. در این گزارش، حرکت احتمالی نفتکشها به سمت دریای عمان به عنوان اقدامی برای آزمودن محاصره دریایی آمریکا و تلاش برای ازسرگیری صادرات نفت مطرح شده است. در همین راستا، وحید احمدی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، از تصمیم ایران برای حرکت ۱۴ نفتکش به منظور شکستن محاصره دریایی خبر داد و با هشدار نسبت به هرگونه تعرض به این شناورها، احتمال اسکورت نظامی آنها را نیز مطرح کرد. با این حال، همزمان برخی رسانهها گزارش حرکت نفتکشهای ایرانی به سمت چین را تکذیب کرده و مدعی شدهاند شناورهای مورد اشاره نفتکش نیستند. احمدی با تأکید بر اراده ایران برای پایاندادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح، گفت تهران اجازه نخواهد داد در شرایطی که صادرات نفت کشور با محدودیت مواجه است، سایر کشورها بدون مانع به صادرات خود ادامه دهند. او هشدار داد هرگونه تعرض به نفتکشهای ایرانی میتواند با واکنشی شدید همراه شود و مدعی شد در صورت حمله به این شناورها، منابع نفتی کشورهای منطقه در معرض تهدید قرار خواهند گرفت. این عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس همچنین از احتمال اسکورت نظامی نفتکشها خبر داد و گفت برای سناریوهای احتمالی تمهیدات لازم پیشبینی شده است، هرچند جزئیات عملیاتی قابل انتشار نیست. به گفته او، کشورهای منطقه و میانجیهایی ازجمله قطر و عمان نیز از تصمیم ایران مطلع شدهاند. در مقابل، برخی رسانهها خبر حرکت دو نفتکش ایرانی به مقصد چین را رد کردهاند. این روایتها مدعی هستند شناور «آیناز» یک یدککش و شناور «۱۲۴۲۵» یک قایق تفریحی است و نه نفتکش. در شرایطی که روایتهای متناقض درباره ماهیت شناورها و آغاز حرکت آنها منتشر شده، تا لحظه تنظیم این گزارش هنوز جزئیات مستقل و قطعیای درباره زمان حرکت، مسیر، مقصد و وضعیت عملیاتی این کاروان دریایی در دسترس نیست.
گزارشهای مشابه در رسانههای دیگر نیز به آمادهسازی نفتکشها در خارگ اشاره کردهاند. کانال ۱۴ اسرائیل و صابریننیوز از آمادهشدن دهها نفتکش ایرانی برای حرکت به سوی مقصدهای صادراتی و نزدیکشدن به مسیرهایی که تحت محدودیتهای دریایی آمریکا قرار دارند، خبر دادهاند. این روایتها، در کنار گزارش یورونیوز، تصویری از احتمال شکلگیری یک حرکت هماهنگ دریایی ارائه میکنند، اما در عین حال هنوز باید میان اطلاعات مربوط به آمادهسازی شناورها و تأیید حرکت واقعی آنها تمایز گذاشت.
جزیره خارگ در این تحولات جایگاهی فراتر از یک پایانه بارگیری دارد. این جزیره در شمال خلیج فارس، بر اساس اطلاعات ارائهشده، حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد نفت خام صادراتی ایران را در دورههای معمول در اختیار داشته و به دلیل برخورداری از زیرساختهای ذخیرهسازی و آبهای عمیق، امکان پهلوگیری نفتکشهای بزرگ را فراهم میکند. ظرفیت ذخیرهسازی حدود ۳۰ میلیون بشکه نفت نیز از اهمیت زیرساختی این پایانه حکایت دارد. به همین دلیل، محدودشدن فعالیت خارگ یا دشوارشدن خروج نفتکشها از این منطقه، آثار آنی و بلندمدتی بر درآمدهای نفتی ایران خواهد داشت. پایانههای جایگزین، ازجمله جاسک، اگرچه بخشی از ظرفیت صادراتی کشور را پوشش میدهند، از نظر زیرساخت و ظرفیت انتقال، امکان جایگزینی کامل خارگ را ندارند. بنابراین هر تحول در وضعیت خارگ، مستقیما با توان ایران برای حفظ جریان صادرات نفت و تأمین درآمدهای ارزی مرتبط است. از منظر عملیاتی، آمادهسازی گروهی نفتکش در یک پایانه صادراتی میتواند پیامهای متفاوتی داشته باشد. نخست آنکه تهران ممکن است قصد داشته باشد بهجای تلاش برای عبور شناورهای منفرد، حرکت چند شناور را در قالب یک اقدام هماهنگ دنبال کند. دوم آنکه چنین تحرکی میتواند نوعی نمایش آمادگی و ارزیابی واکنش طرف مقابل باشد، بدون آنکه لزوما به معنای آغاز فوری یک عملیات گسترده تلقی شود. سوم آنکه حرکت احتمالی نفتکشها، در صورت تحقق، میتواند محاصره دریایی را از یک سازوکار فشار اقتصادی به آزمونی مستقیمتر در حوزه اجرای محدودیتهای دریایی تبدیل کند. در این چارچوب، آنچه در روزهای آینده اهمیت خواهد داشت، نه صرفا تعداد نفتکشهای مستقر در خارگ، بلکه میزان بارگیری، آغاز حرکت، مسیر انتخابشده، واکنش نیروهای آمریکایی و امکان رسیدن محمولهها به مقصد است. هریک از این مراحل میتواند ارزیابیها درباره میزان جدیت تحرکات ایران و سطح عملیاتی محاصره آمریکا را تغییر دهد.
«ایده فریدون»؛ حمایت، هشدار و دعا
همزمان با انتشار گزارشهای مربوط به آمادهسازی نفتکشها، برخی منابع رسانهای در ایران از احتمال واکنش به هرگونه مداخله نظامی علیه شناورهای ایرانی سخن گفتهاند. در این میان، ایدهای با عنوان «ایده فریدون» در رسانههای داخلی بازتاب یافته که بر حرکت کاروانی نفتکشها و ایجاد هزینه برای هرگونه تلاش برای متوقفکردن آنها تأکید دارد. محمد عنایتی نجفآبادی، در مقام خبرنگار، با انتشار مطلبی در شبکه اجتماعی ایکس و بازنشر مطلب خبرگزاری فارس، این ایده را در فضای تنش دریایی ایران و آمریکا برجسته کرده است. او در تحلیلی که آن را دیدگاه شخصی خود معرفی کرده، هشدار داده است هرگونه اخلال در مسیر حرکت نفتکش ایرانی میتواند با حمله به تأسیسات نفتی کشورهای منطقه همراه شود. در این پیام، از امارات متحده عربی، عربستان سعودی، قطر، کویت، عمان و بحرین نام برده شده است.
مطلب بازنشرشده از سوی فارس با تصویر فریدون، قهرمان اسطورهای شاهنامه، همراه شده است. در روایت شاهنامه، فریدون هنگام حرکت برای سرنگونی ضحاک، به اروندرود میرسد و با نگهبانی مواجه میشود که به فرمان ضحاک اجازه عبور کشتیها را نمیدهد. بازخوانی این روایت در فضای کنونی، به شکل نمادین به مانع دریایی و تلاش برای عبور از آن پیوند خورده است. در این چارچوب، «ایده فریدون» در برخی روایتهای رسانهای به معنای حرکت هماهنگ نفتکشها و بهچالشکشیدن محدودیتهای دریایی تعبیر شده است. منطق بازدارندگی مطرحشده در این روایت، بر افزایش هزینه مداخله علیه شناورهای ایرانی استوار است. احتمال حرکت نفتکشهای ایرانی برای شکستن محاصره دریایی، در فضای مجازی نیز بازتاب گستردهای داشته و کاربران و چهرههای سیاسی و رسانهای به آن واکنش نشان دادهاند. در این میان، بخشی از واکنشها با حمایت از این اقدام و تأکید بر ضرورت مقابله با محدودیتهای صادرات نفت همراه بوده و گروهی دیگر نسبت به پیامدها و هزینههای احتمالی عبور نفتکشها هشدار دادهاند. عبدالرضا داوری، فعال سیاسی اصولگرا، با انتشار آیه ۴۱ سوره هود، تحرک احتمالی نفتکشها را به داستان کشتی نوح تشبیه کرد و نوشت: «امشب، در تاریکی خلیج فارس، نفتکش آیناز و دیگر نفتکشهای ایرانی دل به دریا زدهاند تا محاصره ایران را بشکنند». او همچنین با اشاره به نگرانی خانوادههای دریانوردان، برای سلامت خدمه این شناورها دعا کرد. قربانعلی صلواتیان، فعال رسانهای اصولگرا نیز عبور نفتکشها را اقدامی تعیینکننده توصیف کرد و نوشت عبور از محاصره میتواند گامی به سوی پایان منازعه باشد، اما ناکامی در این مسیر را به منزله شلیک به خود دانست. این موضع، در کنار حمایت از اقدام احتمالی، بازتابی از نگرانی درباره تبعات شکست آن نیز بود. بابک زنجانی نیز با اشاره به تحولات بازار نفت، طلا، دلار و بیتکوین، احتمال گسترش تنش نظامی یا بازگشایی اجباری مسیرهای دریایی را مطرح کرد و امنیت خدمه کشتیها را مهمترین دغدغه خود دانست. روحالله جمعهای با استقبال از این تحرک احتمالی، پیشنهاد راهاندازی پویشی برای حضور داوطلبان در نفتکشهای خطشکن را مطرح کرد. عبدالله رمضانزاده، سخنگوی دولت اصلاحات نیز با خطاب قراردادن دریانوردان نوشت: «دریادلان! خدا نگهدارتان!». مجموع این واکنشها نشان میدهد موضوع نفتکشها در فضای مجازی فراتر از صادرات نفت، به نمادی از تقابل بر سر محاصره، بازدارندگی و نگرانی از گسترش درگیری تبدیل شده است. با این حال، باید میان بازتاب یک ایده در رسانهها، موضعگیری چهرههای رسانهای و تصمیم رسمی نهادهای نظامی یا سیاسی کشور تمایز قائل شد. هشدارهای مطرحشده به عنوان موضعگیری رسانهای و غیررسمی بازتاب یافتهاند و سندی از اعلام رسمی یک طرح عملیاتی مشخص ارائه نشده است.
آیا شکستن محاصره راهحل دیپلماتیک ندارد؟
روزنامه فرهیختگان نیز در گزارشی با عنوان «محاصره راهحل دیپلماتیک ندارد»، به تحولات مربوط به نفتکشهای خارگ پرداخته و از احتمال حرکت یک کاروان نفتکش به سوی مقصد صادراتی سخن گفته است. این گزارش، محاصره دریایی را بخشی از فشار اقتصادی آمریکا ارزیابی میکند و معتقد است تهران در شرایطی قرار گرفته که ممکن است برای تغییر معادله، به اقدامات میدانی و بازدارنده متوسل شود. در تحلیل این روزنامه، حرکت کاروانی نفتکشها نه صرفا یک اقدام لجستیکی، بلکه بخشی از محاسبات امنیتی و راهبردی ایران معرفی شده است. این گزارش، احتمال افزایش هزینههای ادامه محاصره برای آمریکا و متحدان منطقهای آن را یکی از اهداف چنین تحرکی میداند و به گزینههایی ازجمله بازدارندگی متقابل، به چالش کشیدن مسیرهای دریایی و اسکورت نظامی نفتکشها اشاره میکند. در همین گزارش، تریتا پارسی، معاون اجرائی مؤسسه کوئینسی، به عنوان یکی از تحلیلگران مورد اشاره مطرح شده است. او معتقد است تهران محاصره را در حکم اقدامی جنگی تلقی میکند و ممکن است در صورت اجرای آن، بحران از سطح فشار اقتصادی به درگیری نظامی گسترش یابد. در ارزیابی او، محاسبات تهران بر این فرض استوار است که افزایش هزینههای تقابل میتواند طرف مقابل را از ادامه فشار بازدارد یا به تغییر موضع وادار کند. این ارزیابی، بخشی از نگاه تحلیلی به راهبرد ایران در شرایط کنونی است، اما نتیجه عملی آن به عوامل متعددی وابسته خواهد بود. میزان آمادگی نیروهای دریایی، واکنش آمریکا، شرایط مسیرهای عبور، احتمال مداخله کشورهای منطقه و هزینههای اقتصادی و نظامی هرگونه درگیری، همگی در تعیین نتیجه نقش خواهند داشت.
از سوی دیگر، گسترش تهدیدها به تأسیسات نفتی کشورهای منطقه میتواند پیامدهایی فراتر از تقابل مستقیم تهران و واشینگتن داشته باشد. تأسیسات انرژی در کشورهای حاشیه خلیج فارس بخشی از شبکه تأمین جهانی نفت و فراوردههای انرژی هستند و هرگونه آسیب به آنها میتواند بر بازارهای نفت، هزینه بیمه دریایی، مسیرهای حملونقل و امنیت انرژی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، هر تهدید یا اقدام علیه زیرساختهای انرژی در منطقه، صرفا در محدوده یک درگیری دوجانبه باقی نخواهد ماند و میتواند مجموعهای از واکنشهای منطقهای و بینالمللی را به دنبال داشته باشد. در چنین شرایطی، بازدارندگی متقابل ممکن است از نگاه هریک از طرفها ابزاری برای جلوگیری از اقدام طرف مقابل باشد، اما همزمان خطر محاسبه اشتباه را نیز افزایش میدهد. هنگامی که عبور یک نفتکش، توقیف آن یا حتی یک برخورد محدود به عنوان نشانهای از تغییر موازنه تلقی شود، امکان تبدیل یک حادثه دریایی به بحران گستردهتر افزایش مییابد.
انتقال کشتی به کشتی و تلاش برای حفظ جریان صادرات در سایه محدودیتها
در کنار گزارشهای مربوط به آمادهسازی کاروان نفتکشها، انتقال نفت خام ایران از طریق عملیات کشتیبهکشتی نیز به یکی از محورهای مهم تحولات اخیر تبدیل شده است. بلومبرگ گزارش داده است در هفته جاری محمولهای از نفت خام ایران در خلیج فارس میان دو نفتکش منتقل شده است. به نوشته این رسانه، تصاویر ماهوارهای و دادههای کشتیرانی نشان میدهند این عملیات در نزدیکی جزیره خارگ انجام شده و در جریان آن سامانه شناسایی خودکار برخی شناورها خاموش بوده است. عملیات انتقال نفت میان دو شناور، در شرایطی که محدودیتهای دریایی افزایش یافتهاند، میتواند راهی برای حفظ بخشی از جریان صادرات باشد. با این حال، این روش نیز در معرض ریسکهای حقوقی، عملیاتی و امنیتی قرار دارد و با تشدید نظارت و محدودیتهای آمریکا، هزینه و خطر آن افزایش مییابد. انتقال کشتیبهکشتی در این وضعیت دیگر صرفا یک شیوه لجستیکی برای جابهجایی محموله نیست، بلکه بخشی از معادله اجرای محاصره و تلاش برای عبور از آن به شمار میرود.
در گزارش دیگری به نقل از تانکرترکرز و مؤسسه تحلیل داده کپلر آمده است: یک نفتکش تحریمشده به نام «الم» محموله خود را به شناور میانبرد «هائو» منتقل کرده است. در این روایت، کشتی دوم در فهرست تحریمهای واشینگتن قرار نداشته و موقعیت مکانی آن در نزدیکی شناص عمان به عنوان موقعیتی غیرواقعی توصیف شده است. همچنین حجم محموله انتقالیافته حدود ۲۰۰ هزار بشکه گزارش شده که در همان گزارش، برای توجیه اقتصادی یک سفر صادراتی مستقل، حجم محدودی ارزیابی شده است. این گزارش در عین حال به برخی ابهامات اشاره دارد، از جمله نام دقیق نفتکش، مقصد نهایی و جزئیات کامل محموله. بنابراین اطلاعات مربوط به این عملیات، اگرچه میتواند نشانهای از تلاش برای ادامه صادرات نفت در شرایط محدودیت باشد، اما بهتنهایی اثباتکننده بازگشت پایدار صادرات یا تغییر کامل وضعیت محاصره نیست.
رویترز نیز در گزارشی درباره انتقال کشتیبهکشتی نفت خام ایران در خلیج فارس نوشته است یک نفتکش در حال دریافت محموله از طریق این شیوه بوده است. این گزارش، عملیات انتقال را یکی از نشانههای تلاش تهران برای بازگرداندن صادرات نفت پس از تشدید محاصره آمریکا ارزیابی میکند. همزمان، واشینگتن محدودیتهای جدیدی را برای شناورهای مرتبط با این عملیاتها مطرح کرده است. براساس اطلاعیه منتسب به فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، شناورهایی که محمولهای را از کشتی مرتبط با انتقال کالا از بنادر یا سواحل ایران دریافت کنند، حتی اگر خود وارد آبهای ایران نشده باشند، ممکن است در چارچوب تلاش برای دورزدن محاصره قرار گیرند. این شناورها میتوانند با اقداماتی از جمله توقف، بازرسی، انحراف مسیر یا توقیف مواجه شوند و در صورت بیاعتنایی به دستورهای نیروهای محاصرهکننده، امکان استفاده از زور نیز مطرح شده است.
این تغییر در رویکرد اعلامشده آمریکا اهمیت ویژهای دارد، زیرا انتقال کشتیبهکشتی را نیز در محدوده اقدامات اجرایی محاصره قرار میدهد. در نتیجه، مسیرهایی که ممکن بود برای حفظ بخشی از صادرات نفت ایران استفاده شوند، با محدودیتهای بیشتری مواجه خواهند شد. این مسئله هم ریسک عملیات دریایی را افزایش میدهد و هم احتمال برخورد میان شناورهای تجاری و نیروهای نظامی را بالا میبرد. الجزیره نیز در تحلیل خود درباره تلاش ایران برای دورزدن محاصره آمریکا، به استفاده از انتقال کشتیبهکشتی و گزارشهای مربوط به آمادهسازی گروهی از نفتکشها اشاره کرده است. این رسانه هشدار میدهد اگر نفتکشهای ایرانی عمدا وارد رویارویی با نیروهای آمریکایی شوند، احتمال تشدید درگیری وجود خواهد داشت. در عین حال، تحلیلگران مورد اشاره در گزارش تأکید دارند انتشار خبر آمادهسازی نفتکشها نباید به معنای تأیید قطعی یک عملیات رسمی و آغازشده از سوی تهران تلقی شود. مجموع این گزارشها مبین آن است که تقابل بر سر صادرات نفت ایران در حال گسترش به حوزههای مختلف اجرای محدودیتهای دریایی است. اگر انتقال کشتیبهکشتی با محدودیتهای جدید مواجه شود و همزمان حرکت کاروان نفتکشها در خارگ نیز آغاز شود، دو طرف ممکن است با آزمونی جدیتر در زمینه نحوه اعمال و مقابله با محاصره روبهرو شوند. این وضعیت میتواند فضای تصمیمگیری را پیچیدهتر کند، زیرا هر اقدام برای جلوگیری از خروج محمولهها، احتمال واکنش متقابل را افزایش میدهد.
محاصره دریایی، فشار اقتصادی و همزمانی تحرکات نظامی با تلاشهای دیپلماتیک
تحولات مربوط به نفتکشها در خارگ در شرایطی رخ میدهد که فشار اقتصادی بر ایران، محدودیتهای دریایی و تحریمهای مرتبط با شبکههای صادرات نفت همزمان ادامه دارند. رویترز در گزارشی در ۲۰ نوامبر (۲۹ آبان) نوشته است وزارت خزانهداری آمریکا چهار ایرانی را به اتهام مدیریت درآمدهای حاصل از فروش نفت ایران و کمک به دورزدن تحریمها هدف تحریم قرار داده است. در میان افراد معرفیشده، یک مقام سابق اطلاعات سپاه و افرادی مرتبط با شبکههای انتقال نفت به پالایشگاههای مستقل چین حضور داشتهاند. واشینگتن این اقدامات را بخشی از کارزار فشار اقتصادی بر تهران معرفی کرده است. در کنار محدودیتهای دریایی، هدف قراردادن شبکههای مالی و واسطههای مرتبط با صادرات نفت میتواند بر توان ایران برای دریافت درآمد، انتقال پول و مدیریت تجارت نفتی تأثیر بگذارد. این رویکرد نشان میدهد محاصره یا محدودیت دریایی، در روایت سیاست آمریکا، بخشی از مجموعه اقدامات اقتصادی و امنیتی گستردهتر است. الجزیره در گزارش ۱۹ نوامبر (۲۸ آبان) خود درباره آثار محاصره آمریکا بر اقتصاد ایران نوشته است محدودیتهای اعمالشده بر بنادر و تجارت، فشار قابل توجهی بر اقتصاد کشور وارد کردهاند، اما ارزیابی دقیق میزان تأثیر این اقدامات هنوز زودهنگام است. این رسانه به اختلال در تجارت و صادرات نفت و افزایش هزینههای ناشی از محاصره اشاره کرده و همزمان مواضع مقامهای ایرانی درباره توانایی اقتصاد برای تحمل شرایط را بازتاب داده است. از این منظر، حرکت احتمالی نفتکشها میتواند بخشی از تلاش برای کاهش فشار اقتصادی و حفظ امکان صادرات باشد. اما این تحرک در فضای سیاسی و نظامی منطقه با پیچیدگیهای دیگری همراه است. فشار دریایی آمریکا، هشدارهای متقابل ایران، اقدامات تحریمی و گزارشهای مربوط به انتقال کشتیبهکشتی، همگی در کنار تحولات دیپلماتیک قرار گرفتهاند و نشان میدهند پرونده صادرات نفت ایران فقط با یک اقدام نظامی یا اقتصادی قابل توضیح نیست. در سوی دیگر، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، روز جمعه به گفته آسوشیتدپرس اعلام کرده است ایران خواهان توافق برای پایاندادن به درگیری است، اما پیشنهادهای مطرحشده از سوی تهران تاکنون از نظر واشینگتن قابل قبول نبودهاند. در همین گزارش، به تلاش کشورهای عربی خلیج فارس برای دستیابی به توافقی محدود برای بازگشایی کشتیرانی در تنگه هرمز اشاره شده است. این توافق احتمالی میتواند در چارچوب کاهش بخشی از محدودیتها و آغاز مذاکرات گستردهتر درباره پرونده هستهای ایران مطرح شود.
این روایت حکایت از آن دارد که همزمان با فشار دریایی و اقتصادی، امکان مذاکرات محدود نیز همچنان در فضای سیاسی مطرح است. با این حال، وجود تلاشهای دیپلماتیک لزوما به معنای نزدیکبودن توافق نیست. اختلاف بر سر شروط توافق، ترتیب اجرای تعهدات، میزان کاهش محدودیتها و سطح اعتماد میان طرفها میتواند مسیر مذاکرات را پیچیده کند.
رویترز در گزارش تحلیلی ۱۷ نوامبر (۲۷ آبان) خود، وضعیت ایران و دولت ترامپ را به نوعی قمار بر سر زمان توصیف کرده است. براساس این تحلیل، دو طرف در شرایطی که بحران به مرحلهای فرسایشی رسیده، ممکن است امیدوار باشند فشار اقتصادی، هزینه ادامه درگیری یا تحولات سیاسی، طرف مقابل را به تغییر موضع وادار کند. در این گزارش، تماسهای دیپلماتیک همچنان برقرار توصیف شدهاند، اما بیاعتمادی عمیق و اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات از موانع دستیابی به توافق معرفی شدهاند.
در این میان، گزارشهای مربوط به تحرکات نظامی و توان موشکی ایران نیز بخشی از فضای محاسباتی طرفها را شکل میدهند. والاستریتژورنال در گزارشی اعلام کرده است که برآوردهای اطلاعاتی آمریکا نشان میدهند ایران ممکن است همچنان تا دو هزارو 500 موشک در اختیار داشته باشد. این ارزیابی با برخی اظهارات ترامپ درباره میزان توان موشکی باقیمانده ایران تفاوت دارد و در شرایطی مطرح شده که توان موشکی همچنان یکی از عوامل مهم محاسبات واشنگتن درباره ادامه یا تشدید درگیری محسوب میشود. مجموع این تحولات مؤید آن است که پرونده نفتکشها در خارک در بستری از فشار اقتصادی، تهدیدهای نظامی، تحریمهای جدید و تلاشهای دیپلماتیک قرار دارد. هیچیک از این عوامل بهتنهایی مسیر آینده بحران را تعیین نمیکنند، اما ترکیب آنها میتواند بر میزان ریسک، قدرت چانهزنی و تصمیمهای عملیاتی طرفها اثر بگذارد.
عبور موفق یا برخورد دریایی، دو مسیر متفاوت برای آینده بحران
در ارزیابی آینده تحولات خارک، سه متغیر بیش از سایر عوامل تعیینکننده به نظر میرسند. نخست، سرنوشت نفتکشهای آماده حرکت و میزان موفقیت احتمالی آنها در خروج از مسیرهای تحت محدودیت است. دوم، واکنش نیروهای آمریکایی به حرکت شناورها و نحوه اجرای دستورالعملهای مربوط به محاصره. سوم، امکان استمرار رایزنیهای سیاسی و منطقهای برای جلوگیری از گسترش درگیری و یافتن راهی برای کاهش محدودیتهای دریایی. روزنامه اطلاعات در تحلیلی که به گزارشهای مربوط به نفتکشهای مستقر در خارک پرداخته، تأکید کرده است که بارگیری نفتکشها و عبور بدون برخورد نظامی آنها میتواند نشانهای از کاهش محدودیتها و احتمال شکلگیری تفاهمی عملی میان طرفها باشد. با این حال، این روزنامه هشدار میدهد که صرف حضور نفتکشها در خارک به معنای رفع محاصره یا آغاز قطعی صادرات نیست و آنچه اهمیت دارد، خروج واقعی شناورها و رسیدن محمولهها به مقصد است.
این ارزیابی، اهمیت نتیجه عملی تحرکات دریایی را برجسته میکند. اگر نفتکشها بتوانند از مسیرهای محدودشده عبور کنند و این عبور با کاهش حملات و ادامه مذاکرات همراه شود، امکان شکلگیری یک وضعیت موقت و کمتنشتر وجود خواهد داشت. چنین وضعیتی لزوما به معنای توافق جامع نیست، اما میتواند از شدت بحران بکاهد و زمینهای برای ادامه رایزنیها فراهم کند.
در مقابل، اگر حرکت نفتکشها با مداخله نظامی، توقیف شناورها یا برخورد مستقیم همراه شود، خطر گسترش بحران افزایش خواهد یافت. در این سناریو، تهدیدهای متقابل علیه زیرساختهای انرژی منطقه، واکنشهای نظامی و احتمال اختلال در مسیرهای دریایی میتوانند دامنه تقابل را از پرونده صادرات نفت ایران فراتر ببرند. افزایش هزینه بیمه، نگرانی بازارهای انرژی و فشار بر مسیرهای انتقال نفت نیز از پیامدهای احتمالی چنین وضعیتی خواهد بود. الجزیره در تحلیل خود درباره تلاش ایران برای شکستن محاصره، بر همین خطر تأکید کرده و هشدار داده است که حرکت نفتکشها در صورت تبدیلشدن به رویارویی مستقیم با نیروهای آمریکایی، میتواند به تشدید درگیری منجر شود. در عین حال، این رسانه بر ضرورت پرهیز از تلقی گزارشهای رسانهای به عنوان تأیید قطعی عملیات رسمی تأکید دارد.
در شرایط کنونی، هنوز سند رسمی و قابل اتکایی از توافق نهایی آمریکا، روسیه و چین برای پایاندادن به جنگ ایران و آمریکا وجود ندارد. گزارشهای مربوط به تحرکات نفتکشها، موضعگیریهای سیاسی و تلاشهای دیپلماتیک، تصویری از بحران در حال تحول ارائه میکنند، اما نتیجه نهایی همچنان به تصمیمهای سیاسی و نظامی طرفها وابسته است. خارک اکنون در مرکز آزمونی قرار گرفته که نتیجه آن میتواند از یک سو بر امکان استمرار صادرات نفت ایران و از سوی دیگر بر سطح تنش در خلیج فارس تأثیر بگذارد. عبور موفق نفتکشها ممکن است به نشانهای از تغییر در معادله محاصره تبدیل شود، اما برخورد نظامی میتواند همین تحرک را به نقطه آغاز مرحلهای خطرناکتر از تقابل تبدیل کند. در این میان، فاصله میان تهدید، آمادگی عملیاتی و تصمیم نهایی، مهمترین متغیر در ارزیابی آینده بحران خواهد بود.