ندای لرستان - آلنوش طریان، نخستین زن فیزیکدان ایرانی، در بخشی از خاطرات خود از دوران تحصیل در فرانسه گفته است: «ماری کوری از دوران طفولیّتم همواره بزرگترین الگوی من در زندگی بوده است؛ کار کردن در آزمایشگاه کنار دختر ایشان (ایرن کوری)، افتخار بزرگی برای من به شمار می‌رفت.»
همزمان با ۱۸ آبان‌ماه، سالروز ولادت استاد گرانقدر دکتر آلنوش طریان، مادر اخترشناسی نوین ایران و نخستین بانوی استاد فیزیک دانشگاه تهران، مقاله پژوهشی و مستند با عنوان «بانوی برگزیدۀ آفتاب» به قلم سیّدحجّت‌الحق حسینی، پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی (استاد نجوم و کیهان‌شناسی)، به ابعاد زندگی این بانوی فرهیخته و دانشمند پرداخته است که در ادامه می‌خوانیم.
روشنگری
کشور عزیزمان، ایران زمین با تمدّنی پراصالت و فرهنگی با صلابت، سده ها و هزاره های بسیاری در جهان به نیکنامی و فرهنگمندی، به دانشوری و هنرمندی نامدار بوده است. از مهم ترین ویژگی های فرهنگی و اجتماعی ایرانیان، اقتدار ملّی و هم زیستی مسالمت آمیز و تعامل برانگیز اقوام گوناگون و ادیان مختلف ابراهیمی در پهنه کشور است.
تمام ایرانیان با تعهّد به انسجام ملّی در زیر پرچم پرافتخار میهن و زیست صلح جویانه در جغرافیای مبارک وطن، به آبادانی ایران عزیزمان اهتمام داشته اند. تمام ایرانیان از کیان ایران زمین، دفاع کرده‌اند و برای سربلندی و استقلال میهن «شهید» داده‌اند. تاب‌آوری اجتماعی ایرانیان در طول تاریخ، دستاورد همین فرهنگ فرخنده است. احترام به ایران و اهتمام به تعالی ایران، در جان و وجود ایرانیان ریشه دارد.
یکی از مؤثّرترین اقوام ایرانی، ارمنیان هستند. قومی که نه تنها از دوره باستان بلکه در تاریخ معاصر ایران عزیز، در راه اعتلای فرهنگ، هنر، صنعت، دانش و ادبیّات کشور کوشش های بسیاری کرده‌اند و نام پرعزّت و پرچم باافتخار «ایران» را همواره در اهتزاز و اعزاز گرامی داشته‌اند.
یکی از نامدارترین دانشوران ارمنی میهن، خانم دکتر آلنوش طریان، مادر اخترشناسی نوین ایران و نخستین بانوی فیزیکدان استاد دانشگاه تهران شناخته می‌شوند. به انگیزه نکوداشت یکصد و پنجمین سال زاد ایشان در ۱۸ آبان، این نوشتار تقدیم شده است. دکتر طریان، پس از به پایان رساندن تحصیلات دوره دکتری فیزیک در دانشگاه سوربن فرانسه و با وجود پیشنهادهایی جاذبه برانگیز برای ماندن در آنجا به عزم ساختن و ارتقاء ایران و خدمت به ایرانیان هم وطن به کشور بازگشت و در دانشگاه تهران به دانش و فرهنگ میهن خدمت کرد. پدرش نیز شاهنامه فردوسی را به زبان ارمنی ترجمه کرد تا قدر و ارج فرهنگ ایرانی و ادبیّات فارسی، دامن‌گستر و جهانگیر شود.
دکتر سیّد حجّت.الحق حسینی، خود از سویی استاد نجوم و کیهان‌شناسی دانشگاه است و از سویی دیگری از یاران نزدیک خانم دکتر طریان و امین، وکیل و وصیّ ایشان بوده است. او با پژوهش و نگارش نوشتارهای محقّقانه و مرجع در بازنمایی و بازگفت جایگاه والای دکتر طریان در علم معاصر ایران و دانش اخترفیزیک، اهتمام داشته است.
حسینی، کتاب «روشنای آسمان» اثری با رویکرد شناخت نامه اسنادی را برای ایشان، پژوهش و گزارش کرده است که در آستانه چاپ و انتشار قرار گرفته است.
آلنوش طریان (Alenush Terian) روز سه‌شنبه ۹ نوامبر ۱۹۲۰م. / ۱۸ آبان ۱۲۹۹ش. در تهران و از پدر و مادری ارمنی و مسیحی زاده شد. پدرش آرتو طریان (زادۀ محلّۀ ارامنۀ تهران نزدیک دروازه قزوین:۱۲۷۱ش. /۱۸۹۲م. و درگذشتۀ: ۱۳۳۳ش. /۱۹۵۴م.) است.
او جویای هنرپیشگی بود و هم از این روی در ۱۲۹۶ش. / ۱۹۱۷م. به روسیّه رفت و از دانشگاه مسکو در رشتۀ بازیگری و نمایش دانش‌آموخته شد. آرتو، مرد هنرمندی بود که با پایه‌گذاری دوّمین مرکز آموزشی هنرهای دراماتیک و تئاتر سیروس (۱۳۰۸ش.)، بازیگری و نمایش را در ایران گسترش داد.
آرتو طریان مردی دانشور، ادیب و ایران دوست بود که شاهنامۀ حکیم ابوالقاسم فردوسی را به زبان ارمنی برگردان کرده بود. ایشان، به هنر و ادبیّات عشق می‌ورزید و به زبان‌های ارمنی، روسی، فارسی و فرانسه تسلّط کامل داشت. از آرتو طریان، آثار ادبی (ترجمه و تألیف) و اشعاری زیبا بر جا مانده است که به زبان ارمنی سروده شده و همان سال ها در روزنامۀ آلیک و نیز دیگر مطبوعات ارمنی‌زبان داخل و خارج از کشور چاپ شده است. پس از درگذشت ایشان، دفاتر شعری او به کوشایی همسر و فرزندش در ایتالیا به چاپ رسید.
مادرش بانو وارتو آقایانس (زادۀ تبریز: ۱۲۷۵ش. / ۱۸۹۶م.) و درگذشتۀ تهران:۱۳۵۳ش. / ۱۹۷۴م.) است. او تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسۀ هایگازیان تهران گذراند و سپس در نوجوانی برای تحصیل در رشتۀ ادبیّات و هنر سخنوری به کشور سوئیس رفت. در آنجا با هنرهای نمایشی آشنا شد و پس از اتمام تحصیلات ادبی و هنری، در ۱۲۹۲ش. به ایران بازگشت.
او نخستین زن ایرانی ارمنی است که شعرهای فارسی را دکلمه کرد و نیز از نخستین بانوانی است که در هنر نمایش، هنروری کرد. بانو وارتو طریان، ۲۵ سال پیوسته در بازیگری و نمایش ایران، پیشینه داشت. این زوج برجستۀ هنرمند، با هزاران سختی و دشواری برای پیشرفت هنر نمایش و بازیگری ایران فداکاری کردند. بانو وارتو طریان، همچنین استاد زبان فرانسه در دارالمعلمین عالی بود. نخستین فرزند این زوج پسری با نام ایگن، زادۀ ۱۲۹۵ش. و دومین فرزند آنان، آلنوش طریان در ۱۲۹۹ش. بوده است.
آلنوش طریان، با چنین پشتوانۀ فرهنگی و هنری خانوادگی، دوران کودکی را سپری کرد. او آموزش‌های پایه را در مدرسۀ ارامنه و دورۀ دبیرستان را در آموزشگاه انوشیروانِ دادگر زرتشتیان گذراند. او می‌گفت: «من در شش سالگی وارد مدرسۀ ارمنیان تهران شدم. در آن زمان فقط تا کلاس نهم در آنجا تدریس می‌شد و من پس از اتمام دورۀ ۹ ساله برای تکمیل تحصیلات و اخذ دیپلم علمی به مدّت ۲ سال به مدرسۀ انوشیروان دادگر رفتم. دلیل انتخاب این مدرسه هم نزدیک بودن آن به خانۀ ما بود.»
او در آزمون فیزیک دانشکدۀ علومِ دانشگاه تهران پذیرفته شد و در نهایت از آنجا با دریافت درجۀ کارشناسی (خرداد ۱۳۲۶ ش.) دانش‌آموخته شد. بانو طریان از استادان دانشمند خود در این دوران، زنده‌یادان دکتر سیّدکمال الدّین جناب و دکتر علی اصغر خمسوی به نیکی تمام یاد کرده است. او، پس از دانش‌آموختگی به عنوان کارمند آزمایشگاه فیزیک و دستیار زنده‌یاد دکتر محمّد باقر محمودیان، به دانشگاه تهران پیوست.
بانو طریان، در سال‌های ۱۳۲۶ش. / ۱۹۴۷م. تا ۱۳۲۸ش. / ۱۹۴۹م. به عنوان رئیس انجمن دانشگاهیان ارمنی ایران به جامعۀ علمی و فرهنگی ایران خدمت کرده است. در سال‌های دیگر نیز به عنوان عضو هیأت بازرسی انجمن و نیز رئیس کمیتۀ فنّی و مهندسی انجمن، فعّالیّت چشمگیری داشته است که انجام دهها سخنرانی علمی و پژوهشی روزآمد در آنجا نمونه‌ای از کارهای اثرگذار ایشان است. ۱
او، سرانجام پس از شش سال پژوهشگری در تابستان ۱۳۲۸ش. به تشویق و هزینۀ پدر فرهیخته و مادر فرزانۀ خود، برای کامل کردن تحصیل دانشگاهی راهی کشور فرانسه شد و در بخش فیزیک دانشگاه سوربن زیر نظر پروفسور دارموا( Prof. Darmua) درس خواند و پایان‌نامه نوشت.
این پایان‌نامه «پژوهش دربارۀ خواص نوری کاربیدهای معطّر» ۲ است. سرانجام او در روز شنبه ۸ ژوئن ۱۹۵۶م. / ۱۸ خرداد ۱۳۳۵ش. دانشنامۀ دکتری دولتی خود را از دانشگاه سوربن گرفت. در همان زمان نیز با ایرن کوری، دختر دانشمند نامدار، ماری کوری، به مدّت یک سال همکاری داشت و به یادکرد آن روزگار می‌گفت: «یکی از بهترین خاطرات من در طیّ تحصیل در فرانسه آشنایی کوتاه مدّت من با ایرن کوری بود. ماری کوری از دوران طفولیّتم همواره بزرگترین الگوی من در زندگی بوده است. کارکردن در آزمایشگاه کنار دختر ایشان، افتخار بزرگی برای من به شمار می‌رفت.»
پس از دانش‌آموختگی، با وجود دعوت و پذیرش دانشگاه سوربون فقط با هدفِ خدمت به کشورش، به ایران بازگشت و با مرتبۀ دانشیاری، در گروه فیزیک دانشکدۀ علومِ دانشگاه تهران، برای آموزش و پژوهش به کار گرفته شد. هم چنین، در تیر ۱۳۳۵ش. به عنوان مهندس دستگاه‌های پر عیار کردن مواد معدنی شرکت سهامی کل معادن و ذوب فلزّات ایران وابسته به سازمان برنامه اهتمام کرد. پس از پایه‌گذاری مؤسّسۀ ژئو فیزیک دانشگاه تهران به کوشندگی زنده یاد دکتر حسین کشی افشار به آنجا رفت و در ۱۳۳۸ش. سرپرست رصدخانۀ فیزیک خورشیدی شد.
دکتر طریان، برای نخستین بار درس فیزیک خورشیدی و اختر فیزیک ستارگانی را در آنجا ارائه کرد. در همین سال، برای بررسی رصدخانۀ خورشیدی، با بورسیّۀ دولتی به آلمان غربی رفت و ماه هایی را به پژوهش و واکاوی علمی گذراند. حضور کارآمد در همایش جهانی فیزیک خورشیدی دانشگاه برکلی آمریکا(۱۳۴۰ش.) و همایش اختر فیزیک ستارگانی و انرژی خورشیدی دانشگاه لندن (۱۳۴۹ش.)، از کارهای ماندگار و اثرگذار ایشان برای تهیّه و نشان دادن نگاره‌های خورشیدی گفته شده است.
بانو دکتر طریان، در۹ خرداد ۱۳۴۳ش. به جایگاه استادی در دانشگاه تهران رسید. او، نخستین زنی است که به این جایگاه رسیده است و به انگیزۀ نکوداشت اهتمام بلند ایشان در رشتۀ تخصّصی خویش، «بانوی اختر فیزیک و مادر ستاره‌شناسی نوین ایران» نام گرفته است. پایه‌گذاری نخستین رصدخانۀ فیزیک خورشیدی در ایران نیز از دیگر کارهای ماندگار اوست.
در ۳۱ مرداد ۱۳۴۶ش. به پیشنهاد مؤسّسۀ ژئو فیزیک دانشگاه تهران به عنوان استاد دانشکدۀ علوم به سیزدهمین دورۀ اجلاسیۀ عمومی کنفرانس اتحادیّۀ بین المللی نجوم رفت. هم چنین، دکتر طریان در ۱۳۴۸ ش. به ریاستِ گروه تحقیقات فیزیک خورشیدی مؤسّسۀ ژئو فیزیک دانشگاه تهران رسید.
سر انجام، این بانوی فرزانه پس از ۳۲ سال پیشینۀ آموزشی و پژوهشی در روز پنج شنبه ۱۵ اردیبهشت ۱۳۵۸ش. به خواستۀ خویش، بازنشسته شد. استاددکتر طریان به زبان‌های فارسی، ارمنی و فرانسوی تسلّط داشت و با زبان‌های ترکی و انگلیسی نیز آشنا بود.
بانو دکتر طریان، یکی از دانشمندان اثرگذار دانشِ فیزیک خورشیدی و اختر فیزیک در ایران است. او، سربلندی خویش را در پرورشِ دانشجویانِ پژوهندۀ دیروز و استادانِ امروز دانشگاه می دانست. شبکۀ اوّل سیمای جمهوری اسلامی ایران، در ۱۳۸۲ش. ش. فیلمی مستند با نامِ «سوی خورشید» از زندگانی او ساخت و برخی از کارهای مهم و مؤثّر او را با نام بانوی فرزانۀ ایرانی، نمایش داد.
در ۱۲مرداد ۱۳۸۵ش. انجمن خیریّۀ بانوان ارامنۀ تهران با همکاری انجمن فیزیک ایران برنامۀ گرامی‌داشت «بانوی آفتاب ایران» به پاس ۵۰ سال خدمات ارزشمند علمی ایشان در باشگاه ارامنه برگزار کرد.
او در آزمون فیزیک دانشکدۀ علومِ دانشگاه تهران پذیرفته شد و در نهایت از آنجا با دریافت درجۀ کارشناسی (خرداد ۱۳۲۶ ش.) دانش‌آموخته شد
بانو دکتر طریان، برای گسترشِ دانش و خدمت به دانشجویان ارمنی اصفهان، خانۀ خود را برای بهره‌گیری آنان در جلفای نو اصفهان وقف کرد. ایشان هم چنین روز شنبه ۳۰ مرداد ۱۳۸۹ش. کتابخانۀ شخصی خود را در حضور مشاور فرهنگی و رئیس سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران به شرح ۱۱۱۶جلد کتاب، ۹۰۲شماره نشریّه، یک جلد کتاب چاپ سنگی و ۱۶۲ منبع غیر نوشتاری کتابخانه ای به آن سازمان و به آستان بلند ملّت ایران اهداء کرد. پیشنهاد دهنده، شخص امین و عامل این انتقال از سوی بانو دکتر طریان، در همۀ فرآیندهای شمارش، فهرست‌نویسی و جابه‌جایی کتاب‌ها، این پژوهشگر بوده است.
در روز سه‌شنبه ۱۸ آبان ۱۳۸۹ش. آیین نکوداشت نودمین سال زاد ایشان، در باشگاه فرهنگی، ورزشی آرارات تهران به اهتمام انجمن بانوان نیکوکار ارامنۀ ایران و مؤسّسۀ ترجمه و تحقیق هور با حضور شمار بسیاری از استادان دانشگاه، پژوهشگران، دانش آموختگان پیشین ایشان، همکیشان و دوستانش بسیار شکوهمندانه برگزار شد.
آیین بزرگداشت دیگری نیز از سوی انجمن دانشگاهیان و دانشجویان ارمنی اصفهان، در باشگاه فرهنگی، ورزشی آرارات اصفهان در روز چهارشنبه ۳ آذر ۱۳۸۹ش. برپا شد. در آنجا این جانب، سخنرانی کامل و جامعی را با نام «بانوی برگزیدۀ آفتاب»، در بازگویی و بازنمایی اثر بخشی کارهای آموزشی و پژوهشی بانو استاد دکتر طریان، به انجام رساندم.
دکتر آلنوشِ طریان، به نشانۀ عشق راستین و وفاداری به نامزد خویش که در جوانی درگذشته بود، هرگز ازدواج نکرد و سال‌های پایانی زندگی را به تنهایی در سرای سالمندان گذرانید. سرانجام، «بانوی اختر فیزیک و مادر ستاره‌شناسی نوین ایران» در روز شنبه ۱۴ اسفند ۱۳۸۹ش. / ۵ مارچ ۲۰۱۱م. چشم از جهان فرو بست و در روز دوشنبه ۱۶ اسفند در آرامستان ارامنۀ تهران خاکسپاری شد.
در ۱۸ آبان ۱۳۹۹ش. همایش فاخری به مناسبت یکصدمین سال زاد خانم دکتر آلنوش طریان، مادر ستاره‌شناسی نوین ایران و نخستین استاد زن فیزیکدان در دانشگاه تهران، همزمان با روز جهانی علم برای صلح و توسعه به اهتمام انجمن دانشگاهیان ارمنی ایران و دانشکدۀ فیزیک دانشگاه تهران و با مشارکت گستردۀ فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران؛ معاونت آموزشی وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری؛ سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی جمهوری اسلامی ایران؛ انجمن ریاضی ایران؛ انجمن فیزیک ایران، انجمن نجوم ایران؛ موزۀ اسقف اعظم آرداک مانوکیان و با حمایت همه جانبۀ شرکت بازرگانی هاکوپیان برگزار شد. دبیری علمی این همایش را این جانب عهده‌دار بوده است.
رونمایی از کتاب «یادی از بزرگان» که دربردارندۀ مقالاتی از این جانب در نکوداشت یاد و نام دو استاد ارمنی و اثرگذار دانشگاه تهران، استاددکتر کارو لوکس و استاددکتر آلنوش طریان بود؛ حسن ختام این همایش قرار گرفت. «یادی از بزرگان» عنوان کتابی است که از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در تیر ۱۳۹۰ش. انتشار یافته است.
گاهشمار زندگی بانو استاددکتر طریان:
آبان ۱۲۹۹ش: زادروز سه شنبه ۱۸ آبان/ ۹ نوامبر ۱۹۲۰م. تهران
مهر ۱۳۴۰۵ش: ورود به دبستان ارمنیان
خرداد ۱۳۲۳ش: دریافت دیپلم از دبیرستان انوشیروان دادگر
مهر ۱۳۲۳ش: پذیرش در گروه فیزیک دانشکده علوم دانشگاه تهران
خرداد ۱۳۲۶ش: دریافت کارشناسی فیزیک از دانشکده علوم دانشگاه تهران و کار در آزمایشگاه فیزیک
تیر ۱۳۲۶ تا تیر ۱۳۲۸ش: رئیس انجمن دانشگاهیان ارمنی ایران
تیر۱۳۲۷ش: سرپرست آزمایشگاه‌های دانشکده علوم دانشگاه تهران
خرداد ۱۳۲۸ش: سرپرست آزمایشگاه‌های دانشگاه تهران
شهریور ۱۳۲۸ش: رفتن به فرانسه و تحصیل در دانشگاه سوربن
۱۳۳۵ش: دریافت دانشنامه دکتری اخترفیزیک از دانشکده علوم دانشگاه سوربن فرانسه
۱۳۳۸ش: فرصت مطالعاتی در انستیتو اخترفیزیک ماکس پلانک آلمان غربی
۱۳۴۰ش: حضور و سخنرانی در همایش بین المللی فیزیک خورشیدی در دانشگاه برکلی آمریکا
۱۳۴۳ش: ارتقاء به مرتبه استادی دانشگاه تهران
۱۳۴۵ش: عضویت در هیأت علمی مؤسّسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران
۱۳۴۸ش: ریاست گروه تحقیقات فیزیک خورشیدی مؤسّسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران
۱۳۴۹ش: حضور و سخنرانی در همایش بین المللی اخترفیزیک ستارگانی و انرژی خورشیدی در دانشگاه لندن انگلستان
شهریور ۱۳۵۸ش: بازنشستگی از دانشکده فیزیک دانشگاه تهران
۱۳۸۲ش: پخش مستند «سوی خورشید» از شبکه اوّل سیمای ج. ا.ایران
تیر ۱۳۸۵ش: کسب عنوان بانوی فرهیختۀ سال و بزرگداشت هفتۀ زن از سوی نهاد ریاست جمهوری
مرداد ۱۳۸۵ش: بزرگداشت ۳۰ سال خدمات ارزشمند علمی به همّت انجمن خیریّه ارامنه تهران و انجمن فیزیک ایران
آذر ۱۳۸۸ش:
مرداد ۱۳۸۹: اهداء کتابخانه شخصی به سازمان اسناد و کتابخانه ملّی ج. ا.ایران و دریافت لوح سپاس از مشاور فرهنگی رئیس جمهور و سازمان اسناد و کتابخانه ملّی ایران
آبان ۱۳۸۹ش: مراسم جشن ۹۰ سالگی در باشگاه آرارات تهران به اهتمام انجمن بانوان نیکوکار ارمنی ایران و موسسه ترجمه و تحقیق هور
آذر ۱۳۸۹ش: آیین نکوداشت مقام شامخ نخستین بانوی فیزیکدان و مادر ستاره‌شناسی ایران: دکتر آلنوش طریان در باشگاه فرهنگی، ورزشی آرارات اصفهان از سوی انجمن دانشگاهیان و دانشجویان ارمنی اصفهان
اسفند ۱۳۹۰ش: درگذشت در ۱۴ اسفند/۵ مارچ ۲۰۱۱م. در سرای سالمندان توحید و خاکسپاری در ۱۶ اسفند آرامستان ارامنه ایران
مرجع شناسی زیست نامۀ بانو دکتر طریان (به ترتیب تاریخ انتشار) :
الف) مقالات:
پیرنیا، منصوره. «زن ستاره شناس:دکتر آلنوش تریان» مجلّه زن روز. ش: ۱۵۴. تاریخ: ۲۸ بهمن ۱۳۴۶ش. صص ۶-۷ و ۹۶.
قویمی(خشایار وزیری)، فخری. «دکتر آلنوش طریان: استاد دانشکده علوم دانشگاه تهران» در کتاب: کارنامه زنان مشهور ایران از قبل از اسلام تا عصر حاضر. چ۱. تهران: وزارت آموزش و پرورش، ۱۳۵۲ش. ص۲۲۵.
فرّخ زاد، پوران. «آلنوش طریان» کتاب: کارنمای زنان کارای ایران، از دیروز تا امروز. چ۱. تهران: نشر قطره، ۱۳۸۱ش. صص ۲۲۴-۲۲۵.
معین، زهرا. «آلنوش طریان» ؛ کتاب: توبه ز مستوری. چ۱. تهران: اجتماع. تابستان ۱۳۸۲ش. صص۲۳۹ و ۳۹۲.
هویان، آندرانیک. «طریان، آلنوش»؛ کتاب: روابط فرهنگی ایرانیان و ارمنیان. چ۱. تهران: بنیاد انتشاراتی یغیا بابومیان و دستان، ۱۳۸۳ش. ص ۲۱۵.
لازاریان، ژانت. مدخل «آلنوش تریان» ؛ کتاب: دانشنامۀ ایرانیان ارمنی. چ۲. تهران: انتشارات هیرمند، ۱۳۸۸ش. صص ۱۳۴ و ۲۶۰.
حسینی، سیّد حجّت الحق. «آلنوش طریان: مادر ستاره شناسی ایران» . آسمان شب: ماهنامۀ بین المللی ستاره شناسی. س ۱. ش ۴. خرداد ۱۳۸۹ش. ص ۹
حسینی، سیّد حجّت الحق. «دانشوران ایرانی: بانوی اخترفیزیک ایران». آسمان شب: ماهنامۀ بین المللی ستاره شناسی. س ۱. ش۶. مرداد ۱۳۸۹ش. ص ۷۷.
جان درمیان، استینه. «دکتر آلنوش طریان: نخستین بانوی فیزیکدان کشور و مادر ستاره شناسی ایران» ؛ پیمان: فصلنامۀ فرهنگی ارمنیان. س ۱۴. ش۵۳. پاییز ۱۳۸۹ش. صص ۶۴-۵۶.
حسینی، سیّد حجّت الحق. «بانوی اختر فیزیک ایران». مجلّۀ دانشمند. س ۵۰. ش ۱. فروردین ۱۳۹۰ش. صص ۲۴-۲۵.
حسینی، سیّد حجّت الحق. «نگاهی گذرا به شرح حال و آثار آلینوش طریان» ؛ کتاب: یادی از بزرگان. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تیر ۱۳۹۰ش. صص ۲۹۸-۳۰۲.
حسینی، سیّد حجّت الحق. «بانوی اختر فیزیک و ستاره شناسی ایران: دکتر آلنوش طریان». مجلّۀ هویس: دوهفته نامۀ اجتماعی و فرهنگی فارسی و ارمنی. س۶. ش ۱۴۱. اسفند ۱۳۹۱ش. صص ۶-۷.
داویدیان، نورا و همکاران. «آلنوش طریان» ؛ کتاب: یادنامۀ اساتید و مدرّسین ایرانیان ارمنی تبار دانشگاه های ایران. تهران: انجمن دانشگاهیان ارمنی ایران، اسفند ۱۳۹۸ش. ص ۱۴۶.
حسینی، سیّد حجّت الحق. «به انگیزه نکوداشت دهمین سالیاد درگذشت بانوی اخترفیزیک ایران: استاددکتر النوش طریان». روزنامه آلیک. سه شنبه ۵ اسفند۱۳۹۹ش. س۸۹. ش ۳۴۷.ص۳.
نعیمی پور، نفیسه. «بانوی خورشید». دو فصلنامه میراث علمی ایران و اسلام. س۹. ش ۱۸. پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش. صص۱۵۵-۱۵۸.
شرایلی، محمّدرضا و عادلوند، پدیده. «آلنوش طریان»؛ کتاب: تئاتر نوین ایران و خانواده طریان. تهران: معارف، ۱۳۹۹ش. صص۵۴-۵۵.
حسینی، سیّد حجّت الحق. «اندیشیدن به وقت کهکشان ها:....». ضمیمه فرهنگی روزنامه اطّلاعات. چهارشنبه ۱۸ فروردین ۱۴۰۰ش. س۹۵. ش۲۷۸۰۷. صص۶- ۷.
اخوان، محمّد و دیگران. «دکتر آلنوش طریان»؛ کتاب: فیزیک در ایران:گذشته و حال. چ۱. تهران: مؤسّسه انتشارات علمی دانشگاه صنعتی شریف، ۱۴۰۰ش. ج۲. صص۱۲۳-۱۲۸.
عمرانی، شادیار. «آلنوش طریان» ؛ کتاب: زنان تأثیرگذار ایران. چ۱. بی جا: ناکجا و ایران وایر، ۱۴۰۱ش. صص ۱۸۳-۱۸۶.
عمرانی، شادیار. «آلنوش طریان» ؛ کتاب: زنان تأثیرگذار ایران. چ۲. بی جا: ناکجا و ایران وایر، ۱۴۰۲ش. صص ۲۸۷-۲۹۱.
دهقانی، آرزو. «آلنوش تریان»؛ کتاب: زنان پیشرو: داستان هایی برای دختران ایران. دبیران تألیف: الهام نظری و گلچهره سهراب. چ۲۲. تهران: هوپا، ۱۴۰۲ش. ص۳۴.
یونانسیان، ایساک. «آلنوش تریان» ؛ کتاب: «ارمنیان ایران و نام آوران ارمنی». چ۱. تهران: نشانه، ۱۴۰۳ش. صص۳۰۸-۳۱۱.
ب) کتاب:
شرایلی، محمّدرضا و عادلوند، پدیده. تئاتر نوین ایران و خانواده طریان؛ به همراه نمایش نامه هایی نویافته. تهران: معارف، ۱۳۹۹ش. ۴۱۴ص. روشنگری: شناخت غیرمستقیم می دهد.
سرمشقی، فاطمه. آلنوش تریان: دختری که مادر ماه و خورشید بود. از مجموعه «زنان و مردانی که ایران را ساخته اند.» چ۱. تهران: شهر قلم، ۱۴۰۴ش. ۲۴ ص. روشنگری: مخاطب نوجوانان است.
حسینی، سیّد حجّت الحق. روشنای آسمان: شناخت نامه اسنادی بانو دکتر آلنوش طریان. چ۱. تهران: ۱۴۰۵ش.
پ) فیلم مستند:
دلیر، حسین(کارگردان). فرزانگان ایران: سوی خورشید. شبکه اوّل سیمای ج. ا.ایران ۱۳۸۲ش.
صیّاد، محمّدرضا. بزرگ بانو. تولید: ۲۷ مهر ۱۳۸۹ش. نمایش در انجمن دانشگاهیان ارامنه اصفهان: چهارشنبه ۳ آذر ۱۳۸۹ش. و نمایش دوباره در انجمن دانشگاهیان ارمنی ایران: ۱۸ آبان ۱۳۹۹ش.
صیّاد، محمّدرضا. خاکستر وجود. تولید: ۸ آبان ۱۳۸۹ش. نمایش در انجمن دانشگاهیان ارامنه اصفهان: چهارشنبه ۳ آذر ۱۳۸۹ش. و نمایش دوباره در انجمن دانشگاهیان ارمنی ایران: ۱۸ آبان ۱۳۹۹ش.
پی نوشت:
۱. اطّلاعات استخراجی از پرونده های بایگانی انجمن دانشگاهیان ارمنی ایران، پاییز ۱۳۹۹ش. (سیّد حجّت الحق حسینی)
۲. Recherches Sur Les Proprique des Carbures Aromatiques