ندای لرستان - فارس /متن پیش رو در فارس منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
توان پهپادی ایران با «تلاش» و «مهاجر» در جبهه‌های دفاع مقدس ریشه گرفت و با توسعه خانواده‌های ابابیل، شاهد، کرار، کمان و آرش گسترش یافت؛ مسیری که تجربه ساخت پرنده‌های کوچک شناسایی را به توان تولید پهپادهای مسلح، دورپرواز، انهدامی و رهگیر تبدیل کرد.
پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس و دومین سالگرد شهادت سیدحسن نصرالله، مقایسه‌ای میان ایران پیش و پس از انقلاب اسلامی داشت؛ روزگاری که سفیران دولت‌های مستکبر، بایدها و نبایدها را به شاه ابلاغ می‌کردند و انقلابی که به رهبری امام خمینی(ره)، آن مناسبات را برهم زد.صنعت دفاعی یکی از عرصه‌های ملموس این تحول است؛ عرصه‌ای که در آن، طراحی و تولید تجهیزات در داخل کشور به راهکاری برای پاسخ به نیازهای نیروهای مسلح تبدیل شد.صنعت پهپادی از نمونه‌های شاخص این مسیر است؛ صنعتی که تجربه‌های اولیه آن در دوران دفاع مقدس شکل گرفت و طی دهه‌های بعد، به ساخت خانواده‌های متنوع پرنده‌های شناسایی، رزمی، انهدامی و رهگیر منجر شد.
نخستین پهپادهای ایرانی برای پاسخ به یک نیاز فوری به پرواز درآمدند؛ شناسایی مواضع دشمن در آن‌سوی خطوط مقدم. پرنده‌هایی مانند تلاش و مهاجر با امکانات محدود، تصاویری از آرایش نیروهای عراقی و موانع میدان نبرد در اختیار فرماندهان قرار می‌دادند. هدایت‌کنندگان این پرنده‌ها گاهی برای حفظ ارتباط چشمی، ناچار بودند خود را به نزدیکی مواضع دشمن برسانند.این تجربه پس از جنگ تحمیلی هشت‌ساله ادامه یافت. توسعه خانواده‌های مهاجر و ابابیل، ساخت شاهد۱۲۹، تولید انبوه مهاجر۶، معرفی کمان۲۲ و غزه، توسعه پهپادهای انهدامی شاهد۱۳۶ و آرش و تجهیز کرار به موشک هوا‌به‌هوا، هرکدام مرحله‌ای از گسترش توان پهپادی کشور را نشان می‌دهند.
تلاش؛ نخستین تجربه‌ها برای دیدن آن‌سوی جبهه
در تاریخ پهپادی ایران، تلاش جایگاهی اساسی دارد. به روایت فرماندهان اولیه یگان پهپادی سپاه، اقدامات ابتدایی ساخت تلاش۱ در جهاد دانشگاهی اصفهان انجام گرفت و صنایع هوایی قدس آن را بهینه‌سازی کرد. این پرنده در مأموریت شناسایی به کار می‌رفت و هدایت آن به دید مستقیم وابسته بود.محدودیت امکانات، ابتکارهای میدانی را به همراه داشت. برای افزایش عمق شناسایی، گاهی دو گروه هدایت‌کننده در نقاط متفاوت مستقر می‌شدند و کنترل پرنده را به یکدیگر می‌سپردند. تصاویر حاصل، اطلاعاتی از آرایش نیروهای عراقی و موانع منطقه فراهم می‌کرد که در تصمیم‌گیری فرماندهان مؤثر بود. تلاش۱، بخشی از تجربه عملیاتی نیروهای ایرانی برای دستیابی به اطلاعات میدان نبرد بود.تلاش۲ نیز با تفاوت‌هایی در شیوه پرتاب، بازیابی و قابلیت‌های پروازی توسعه یافت. این خانواده، در کنار کاربردهای آموزشی و هدف، بستری برای آموختن ساخت، هدایت و نگهداری پرنده‌های بدون‌سرنشین فراهم کرد؛ مهارت‌هایی که توسعه نسل‌های بعد به آنها وابسته بود.
مهاجر و ابابیل؛ ریشه‌هایی در دفاع مقدس
تشکیل صنایع هوایی قدس در سال۱۳۶۴، به فعالیت‌های ساخت پهپاد سازمان بیشتری داد. مهاجر۱ در همین بستر و در دوران دفاع مقدس ساخته شد و به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای شناسایی پهپادی جنگ تبدیل شد. ارتباط میان یگان عملیاتی و مجموعه سازنده، امکان انتقال نیازهای جبهه به بخش طراحی و تولید را فراهم می‌کرد.تلاش برای مسلح‌کردن پهپاد نیز از همان دوران آغاز شد. فرماندهان اولیه یگان پهپادی، از تشکیل گردان رزمی و آزمایش نصب راکت در سال۱۳۶۶ سخن گفته‌اند. این تجربه هنوز با پهپادهای دقیق‌زن امروزی فاصله داشت، اما نشان می‌داد استفاده رزمی از پرنده بدون‌سرنشین، در همان سال‌های جنگ مورد توجه قرار گرفته بود.ریشه ابابیل نیز به دفاع مقدس بازمی‌گردد. مراحل اولیه طراحی آن در دوران جنگ انجام شد و طرح در مهر۱۳۶۵ برای تولید به صنایع هواپیماسازی ایران، هسا، انتقال یافت. نمونه‌های اولیه با مأموریت یک‌بارمصرف توسعه یافتند؛ خانواده‌ای که بعدها گونه‌های شناسایی، هدف و رزمی آن پدیدار شد.
دهه‌های۷۰ و۸۰؛ تثبیت صنعت و توسعه نسل‌های شناسایی
پس از جنگ، استمرار طراحی و تولید، تجربه دوران دفاع مقدس را به فعالیتی صنعتی تبدیل کرد. مهاجر۲ برای مراقبت و شناسایی توسعه یافت و مهاجر۳ و مهاجر۴، مسیر اصلاح طراحی، افزایش مداومت پروازی و بهبود تجهیزات مأموریتی را ادامه دادند.مهاجر۴ به یکی از پایه‌های مهم توسعه پهپادهای شناسایی تبدیل شد. تجربه این نسل‌ها، زمینه ارتقای سامانه‌های هدایت، تجهیزات تصویربرداری و قابلیت‌های بهره‌برداری را فراهم کرد. اهمیت این دوره، انباشته‌شدن دانشی بود که امکان ساخت و اصلاح مستمر محصول را به وجود می‌آورد.در همین مسیر، ابابیل۲ و سپس ابابیل۳ جایگاه یافتند. ابابیل۳ به‌ویژه در حوزه شناسایی شناخته شد. توسعه این خانواده‌ها، حرکت تدریجی به سوی مراقبت طولانی‌تر و گسترش مأموریت‌های بدون‌سرنشین را نشان می‌داد؛ مسیری که بعدها با تجهیز نمونه‌هایی از این پرنده‌ها به مهمات هدایت‌شونده ادامه یافت.
۱۳۸۹؛ کرار و گسترش توان ساخت پهپادهای جترونمایی کرار در سال۱۳۸۹، یکی از نقاط مهم این مسیر بود. کرار با پیشران جت، امکان توسعه مأموریت‌هایی متفاوت از پهپادهای ملخی را فراهم کرد و در نقش هدف پرنده و کاربردهای رزمی معرفی شد.ظرفیت توسعه این محصول در سال‌های بعد آشکارتر شد. کرار به طرحی قابل ارتقا تبدیل شد که مأموریت‌های تازه‌ای برای آن تعریف می‌شد. این روند، اهمیت طراحی محصولی را نشان می‌داد که بتوان با تغییر تجهیزات و تسلیحات، آن را برای نیازهای متفاوت آماده کرد.
۱۳۹۱ و۱۳۹۲؛ پیوند مراقبت طولانی با تسلیحات هدایت‌شوندهمعرفی شاهد۱۲۹ در سال۱۳۹۱، گامی مهم در توسعه پهپادهای دارای مداومت پروازی بالا بود. در ۵ مهر۱۳۹۲ نیز تولید انبوه و عملیاتی‌شدن این پهپاد اعلام شد. شاهد۱۲۹ با قابلیت مراقبت و حمل مهمات خانواده سدید، امکان شناسایی و اقدام رزمی را در یک پرنده فراهم می‌کرد. استفاده عملیاتی از آن در مقابله با گروه‌های تروریستی منطقه نیز تجربه‌ای برای ارتقای تجهیزات و روش‌های بهره‌برداری به همراه داشت.در همین مقطع، خانواده حازم در مجموعه پدافند هوایی مطرح شد و سریر در سال۱۳۹۲ به نمایش درآمد. حماسه در اردیبهشت همان سال و فطرس در آبان معرفی شدند. وزارت دفاع، فطرس را برای مراقبت و شناسایی طولانی و با قابلیت تجهیز به تسلیحات هوا‌به‌سطح معرفی کرد.در سال۱۳۹۲، یسیر نیز در نیروی زمینی ارتش معرفی شد؛ پرنده‌ای سبک برای تصویربرداری و شناسایی. اعلام تولید رعد۸۵ در همان سال، شاخه انهدامی فعالیت پهپادی نزاجا را برجسته کرد. یسیر و رعد۸۵، دو نیاز متفاوت یگان زمینی را پاسخ می‌دادند؛ کسب اطلاعات و اجرای حمله.
۱۳۹۳ به بعد؛ بال‌پرنده‌ها و ارتقای نسل‌های پیشین
در اردیبهشت۱۳۹۳، نمونه ایرانی مبتنی بر طرح RQ-170 به نمایش درآمد. این پروژه، شاخه‌ای از توسعه پهپادی با پیکربندی بال‌پرنده را گسترش داد؛ طرح‌هایی که بدنه و بال در آنها ساختاری یکپارچه‌تر دارند.در ادامه این مسیر، شاهد۱۴۱، شاهد۱۶۱، شاهد۱۷۱ موسوم به سیمرغ، شاهد۱۸۱ و شاهد۱۹۱ معرفی شدند. گونه‌های مختلف با ابعاد، پیشرانه و مأموریت متفاوت توسعه یافتند و برخی قابلیت حمل مهمات داشتند. عنوان صاعقه نیز برای نمونه‌هایی از این مجموعه به کار رفته است. این خانواده، تجربه طراحی و کنترل پرنده‌هایی متفاوت از مهاجر و ابابیل را گسترش داد.هم‌زمان، ارتقای طرح‌های پیشین ادامه داشت. در سال۱۳۹۳، صادق و مهاجر۲ نوین معرفی شدند. مهاجر۲ نوین، با نام تجاری M2-N، نمونه‌ای از به‌روزرسانی تجهیزات یک طرح موجود بود. این دو مسیر نشان می‌داد صنعت پهپادی، هم پیکربندی‌های تازه را دنبال می‌کند و هم تجربه خانواده‌های قدیمی را توسعه می‌دهد.
۱۳۹۶؛ مهاجر۶ و تولید انبوه پهپاد مسلحافتتاح خط تولید انبوه مهاجر۶ در ۱۶ بهمن۱۳۹۶، نقطه‌ای مشخص در پیوند طراحی، تولید و تجهیز یگان‌ها بود. این پهپاد با بمب هوشمند قائم معرفی شد و شناسایی و حمله را در یک مجموعه گرد آورد.مهاجر۶ نشان می‌داد پیشرفت پهپادی به ساخت پرنده محدود نمانده است؛ سامانه تصویربرداری، ارتباط با ایستگاه زمینی و مهمات متناسب باید در کنار یکدیگر عمل کنند. تولید و تحویل این محصول، امکان ارتباط مستمر میان سازنده و بهره‌بردار را فراهم می‌کرد؛ ارتباطی ضروری برای اصلاح محصول و طراحی نسل‌های بعد.
۱۳۹۷ تا۱۳۹۹؛ کمان، کیان و مأموریت‌های دریاییکمان۱۲ در سال۱۳۹۷ در نمایشگاه اقتدار۴۰ معرفی شد. این محصول، فعالیت نیروی هوایی ارتش در توسعه پهپادهای مسلح را نمایندگی می‌کرد و برای حمل محموله‌های شناسایی، رزمی و تجهیزات مأموریتی توسعه یافت.در شهریور۱۳۹۸، کیان۲، در ادامه توسعه کیان۱، معرفی شد. گسترش این خانواده، بخش دیگری از فعالیت نیروهای مسلح در توسعه پرنده‌های متناسب با مأموریت‌های تخصصی را نشان می‌داد.در حوزه دریایی نیز سیمرغ نیروی دریایی ارتش و پلیکان۲ معرفی شدند. سیمرغ نداجا، پهپادی برای مأموریت‌های شناسایی و رزمی دریایی و متفاوت از بال‌پرنده هم‌نام آن در خانواده شاهد بود. پلیکان۲ نیز با قابلیت برخاست و فرود عمودی، برای فعالیت از عرشه شناورها توسعه یافت.
شاهد۱۳۱ و شاهد۱۳۶؛ گسترش شاخه انهدامیدر دی۱۳۹۹، تصاویر عملکرد شاهد۱۳۱ و شاهد۱۳۶ در رزمایش پیامبر اعظم۱۵ منتشر شد. این پرنده‌ها از رده انهدامی‌اند؛ خود پهپاد حامل سرجنگی است و مأموریت با برخورد به هدف پایان می‌یابد.جایگاه شاهد۱۳۶ در مسیر توسعه پهپادی ایران، به گسترش همین رده مربوط است. در کنار پهپادهایی مانند شاهد۱۲۹ و مهاجر۶ که مهمات حمل می‌کنند و قابلیت بازگشت دارند، پرنده‌های انهدامی برای مأموریتی متفاوت طراحی شده‌اند. توسعه هم‌زمان این دو رده، دامنه انتخاب نیروهای مسلح را برای پاسخ به نیازهای عملیاتی افزایش داد.
کمان۲۲، غزه و ابابیل۵در اسفند۱۳۹۹، کمان۲۲ معرفی شد؛ پهپاد پهن‌پیکر نیروی هوایی ارتش با قابلیت اعلام‌شده حمل محموله‌های متنوع و مداومت پروازی بیش از ۲۴ ساعت. این محصول، ادامه فعالیت در خانواده کمان در رده‌ای بزرگ‌تر بود.در ۳۱ اردیبهشت۱۴۰۰، پهپاد غزه یا شاهد۱۴۹ رونمایی شد. استفاده از موتور توربوپراپ، ابعاد بزرگ‌تر و ظرفیت بیشتر حمل محموله، آن را از شاهد۱۲۹ متمایز می‌کرد. در معرفی اولیه، مداومت پروازی ۳۵ساعته برای غزه اعلام شد؛ ویژگی‌ای برای حضور طولانی‌تر و حمل تجهیزات بیشتر.نمایش ابابیل۵ در فروردین۱۴۰۱ نیز استمرار توسعه خانواده‌های باسابقه را نشان داد. ابابیل۴ و ابابیل۵، با قابلیت‌های متنوع، به مجموعه محصولات شناسایی و رزمی نیروهای مسلح افزودند.
آرش و آرش۲؛ توسعه پهپادهای انهدامی ارتشدر کنار خانواده شاهد، آرش از نام‌های شاخص پهپادهای انهدامی ارتش است. توسعه آرش و آرش۲، نشان‌دهنده توجه ارتش به پرنده‌هایی بود که برای حمل سرجنگی و اجرای مأموریت یک‌طرفه طراحی شده‌اند.در سال۱۴۰۱، توضیحات فرمانده نیروی زمینی ارتش درباره آرش۲، جایگاه این محصول را در برنامه تجهیز نیرو برجسته‌تر کرد. برای آرش۲، برد ۲۰۰۰کیلومتری اعلام شده است. این خانواده در کنار رعد۸۵ و دیگر محصولات انهدامی، بخشی از تنوع توان پهپادی ارتش را تشکیل می‌دهد؛ تنوعی که در سال‌های بعد با تحویل محصولات تازه به یگان‌ها ادامه یافت.
۱۴۰۲؛ مهاجر۱۰، کمان۱۹ و شناسایی در ارتفاع بالادر سال۱۴۰۲، معراج۵۳۲ به‌عنوان محصول انهدامی نیروی زمینی سپاه معرفی شد. در مرداد نیز مهاجر۱۰ رونمایی شد؛ محصولی که مسئول طراحی آن، به‌روزرسانی تجهیزات الکترونیکی پرواز و سامانه‌های اپتیکی را از دلایل توسعه‌اش دانست. او در همان مقطع، مهاجر۸ را نمونه ارتقایافته و عملیاتی مهاجر۶ معرفی کرد.در مهر، کمان۱۹ در رزمایش مشترک پهپادی ارتش به نمایش درآمد و اجرای مأموریت اخلال هواپایه برای آن گزارش شد. در همین سال، مهمات پرسه‌زن سینا و فاتح نیز در رزمایش نیروی زمینی ارتش به کار گرفته شدند؛ نشانه‌ای از تخصصی‌ترشدن مأموریت‌ها در کنار توسعه پرنده‌های بزرگ‌تر.در آبان، شاهد۱۴۷ با مأموریت شناسایی در ارتفاع بالا معرفی شد؛ با دهانه بال ۲۶متری و سقف پروازی اعلام‌شده ۶۰هزار پا. این محصول، جهت‌گیری توسعه به سوی پرنده‌های مناسب مراقبت در ارتفاع بالاتر را نشان می‌داد.
شاهد۲۳۸؛ پیشران جت در خانواده پهپادهای انهدامیدر آبان۱۴۰۲، شاهد۲۳۸ نیز در نمایشگاه دستاوردهای نیروی هوافضای سپاه به نمایش درآمد. این پهپاد با استفاده از پیشران جت، مسیر متفاوتی را در توسعه خانواده پرنده‌های انهدامی شاهد نشان داد.اهمیت شاهد۲۳۸ در این است که گسترش خانواده شاهد به افزایش ابعاد یا تغییر محموله محدود نمانده و نوع پیشران و تجهیزات هدایت را نیز در بر گرفته است. نمایش گونه‌های متفاوت این محصول، از ادامه فعالیت برای پاسخ به نیازهای متنوع مأموریتی حکایت داشت.
کرار رهگیر؛ ورود به مأموریت مقابله هواییدر آذر۱۴۰۲، گروه‌های پروازی کرار مسلح به موشک هوا‌به‌هوای مجید به یگان‌های پدافندی تحویل شدند. پروژه «رسول»، حاصل همکاری وزارت دفاع و نیروی پدافند هوایی، مأموریت رهگیری مسلحانه را به ظرفیت این پرنده افزود.این رویداد، مرحله‌ای مشخص در تبدیل ارتقای فنی به تجهیز سازمان رزم بود. در بهمن همان سال نیز تحویل مجموعه‌ای شامل ابابیل۴، ابابیل۵، آرش، باور و کرار به ارتش گزارش شد؛ محصولاتی که مأموریت‌های متفاوت شناسایی، رزمی، انهدامی و رهگیری را پوشش می‌دادند.
۱۴۰۳ و۱۴۰۴؛ پرسه‌زن‌ها، پرنده‌های جت و توسعه توان ناوپایهشاهد۱۳۶بی در شهریور۱۴۰۳ به نمایش درآمد. در دی همان سال، رضوان در رزمایش نیروی زمینی سپاه معرفی و عملیاتی شد؛ محصولی در ادامه توسعه پرسه‌زن‌هایی مانند معراج۵۲۱. حدید۱۱۰ نیز در بهمن، در نمایشگاه اقتدار۱۴۰۳ رونمایی شد.نمایش جاس۳۱۳ همراه با ناو پهپادبر شهید بهمن باقری، بخش دیگری از این روند بود. فرمانده نیروی دریایی سپاه در اسفند۱۴۰۳ اعلام کرد نمونه بزرگ جاس۳۱۳ برای پرواز از باند زمینی عملیاتی شده و آزمایش‌های پروازی آن روی ناو ادامه دارد.در سال۱۴۰۴، معرفی سامانه‌های هما، دیدبان و شاهین۱ در نیروی زمینی ارتش، توسعه پرنده‌های سبک، عمودپرواز و ریزپرنده‌های انهدامی را برجسته کرد. شاهد۱۰۷ نیز در خرداد همان سال به‌صورت رسمی معرفی شد. این محصولات نشان می‌دهند توسعه پهپادی هم‌زمان در دو جهت پیش رفته است؛ پرنده‌های بزرگ‌تر با محموله بیشتر و سامانه‌های کوچک‌تر متناسب با نیاز یگان‌های میدانی.
دستاورد ماندگار؛ توان ساخت و تکامل نسل‌های بعدمرور این خانواده‌ها و محصولات شاخص، تصویری از تحول صنعت پهپادی ایران ارائه می‌کند. رونمایی، آزمایش، تولید انبوه و تحویل عملیاتی، مراحل متفاوت این مسیرند؛ همان‌گونه که اهمیت یک پهپاد را باید با مأموریت، تجهیزات و جایگاه آن در سازمان رزم سنجید.حاصل چند دهه فعالیت، تبدیل تجربه محدود شناسایی در جبهه به ظرفیت توسعه پرنده‌هایی با مأموریت‌های گوناگون است. پشت نام‌های تلاش، مهاجر، ابابیل، شاهد، کرار، کمان و آرش، دانشی انباشته قرار دارد که امکان اصلاح محصولات موجود و طراحی نسل‌های تازه را فراهم می‌کند.این تحول، یکی از جلوه‌های ملموس گسترش توان دفاعی پس از انقلاب اسلامی است؛ توانایی تبدیل نیاز نیروهای مسلح به محصول، ایجاد ظرفیت تولید و پشتیبانی و پیوندزدن تجربه میدان با دانش و صنعت داخل کشور.