ندای لرستان - تعادل /براساس آمارهای رسمی منابع آب کشور، حدود ۸۵ درصد کل آب زیرزمینی استحصالی ایران در بخش کشاورزی مصرف میشود؛ رقمی که بهخوبی نشان میدهد اصلیترین فشار بر سفرههای آب زیرزمینی از کجا وارد میشود. نتیجه این برداشت بیرویه نیز اکنون در قالب فرونشست زمین، از دشتهای مرکزی تا حاشیه کلانشهرها، خود را آشکار کرده است.
فرونشست دیگر یک هشدار علمی یا یک دغدغه محیطزیستی محدود نیست؛ این پدیده به تهدیدی برای امنیت زیرساختی، اقتصادی و حتی سکونتی کشور تبدیل شده است. راهها، خطوط انتقال انرژی، اراضی کشاورزی، ساختمانها و شبکههای حیاتی در معرض آسیبی قرار گرفتهاند که برخلاف زلزله، آرام و بیصدا رخ میدهد اما آثار آن میتواند به همان اندازه مخرب باشد.
در چنین شرایطی، رییس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نسبت به ادامه روند برداشت از منابع آب زیرزمینی هشدار داده و خواستار تدوین مقررات ملی برای مهار فرونشست زمین شده است؛ مقرراتی که به اعتقاد کارشناسان سالهاست جای خالی آن در سیاستگذاریهای کشور احساس میشود.
علی بیتالهی با استناد به آمار دوره سوم سال ۱۴۰۴ منابع آب ایران، به یکی از کمتر دیدهشدهترین ابعاد بحران آب اشاره میکند؛ مصرف آب زیرزمینی برای آبیاری فضای سبز شهری. به گفته او، استان تهران با اختلاف قابل توجه نسبت به سایر استانها در رتبه نخست مصرف آب زیرزمینی برای آبیاری فضای سبز قرار دارد؛ بهگونهای که میزان مصرف آب زیرزمینی برای آبیاری فضای سبز در این استان بیش از سه برابر استان دوم یعنی اصفهان است. این آمار پرسشهای جدی درباره سیاستهای مدیریت فضای سبز در پایتخت ایجاد میکند. در شرایطی که تهران همزمان با بحران کمآبی، افت سطح آبخوانها و فرونشست گسترده زمین مواجه است، تداوم استفاده از آب زیرزمینی برای نگهداری گونههای گیاهی پرمصرف، بیش از گذشته زیر ذرهبین کارشناسان قرار گرفته است.
بیتالهی در همین زمینه تأکید میکند: یکی از موضوعات مهمی که باید در قالب مقررات ملی فرونشست زمین تدوین و ابلاغ شود، تعیین ضوابط مربوط به نوع فضای سبز و شیوههای آبیاری در سکونتگاههای شهری است. با این حال وی تصریح میکند که تاکنون «اقدام موثر و ملموسی» در این حوزه مشاهده نشده است؛ موضوعی که نشان میدهد فاصله میان هشدارهای کارشناسی و تصمیمات اجرایی همچنان پابرجاست.
بازار ![]()
صنعت؛ فشار پنهان بر آبخوانهای کشور
اگرچه سهم صنعت در مقایسه با کشاورزی بسیار کمتر است، اما در برخی استانها فشار این بخش بر منابع آب زیرزمینی قابل توجه است. رییس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی میگوید: بر اساس آمارهای موجود، استانهای کرمان، تهران، خراسان رضوی، قزوین و فارس بیشترین میزان برداشت آب زیرزمینی برای مصارف صنعتی را دارند. به گفته بیتاللهی، تعداد واحدهای صنعتی و میزان مصرف هر واحد میتواند شاخصی برای سنجش فشار وارده بر سفرههای زیرزمینی باشد.
آب شرب؛ توسعه شهری بدون توجه به ظرفیت اکولوژیک
بیتالهی در بخش دیگری از اظهارات خود به وضعیت تأمین آب شرب کشور اشاره میکند و میگوید: پس از بخش کشاورزی، آب شرب دومین حوزه بزرگ مصرف آب زیرزمینی در ایران محسوب میشود. رییس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی اضافه میکند: در استانهای تهران، فارس، خراسان رضوی و کرمان وابستگی تأمین آب شرب به منابع آب زیرزمینی بسیار بالاست.
این وابستگی زمانی نگرانکنندهتر میشود که رشد جمعیت و توسعه شهرها بدون توجه به ظرفیت منابع طبیعی انجام شده باشد. موضوعی که بیتالهی نیز بر آن تأکید دارد. او میگوید: در بسیاری از مناطق، رشد جمعیت بدون توجه به ظرفیتهای اکولوژیکی و منابع آب موجود صورت گرفته است. در چنین شرایطی برای تأمین نیازهای اولیه ساکنان، ناگزیر به حفر چاههای جدید میشویم که این موضوع خود به تشدید روند فرونشست زمین منجر میشود. بیتاللهی برای این مساله مثال مشخصی نیز ارایه میکند: بخشی از تأمین آب شرب در منطقه ۱۸ تهران از طریق حفر چاه انجام میشود که ریشه آن به افزایش جمعیت و نیاز روزافزون به منابع آبی بازمیگردد.
این اظهارات در واقع نقدی مستقیم به الگوی توسعه شهری در کشور است؛ الگویی که طی سالهای گذشته عمدتاً بر گسترش کالبدی شهرها متمرکز بوده و کمتر به محدودیتهای زیستمحیطی و ظرفیت منابع آب توجه کرده است.
شهرهایی که بیش از توان اکولوژیک خود رشد کردهاند
یکی از مهمترین محورهای هشدار بیتالهی، ضرورت تعیین سقف جمعیتپذیری شهرهاست. رییس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تصریح میکند: توسعه شهری باید متناسب با توان اکولوژیکی و ظرفیت تأمین آب هر منطقه انجام شود. این سخن در ظاهر ساده به نظر میرسد، اما در عمل یکی از چالشبرانگیزترین مسائل برنامهریزی شهری ایران است. طی دهههای گذشته، بسیاری از شهرها بهویژه کلانشهرها، جمعیتی بسیار فراتر از ظرفیت منابع آبی خود جذب کردهاند و برای پاسخ به این تقاضا، برداشت از سفرههای زیرزمینی به شکل مستمر افزایش یافته است. کارشناسان معتقدند تا زمانی که توسعه شهری از ملاحظات آبی جدا باشد، روند فرونشست نیز متوقف نخواهد شد.
کشاورزی؛ متهم اصلی بحران فرونشست
اما مهمترین بخش اظهارات رییس بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات به حوزه کشاورزی بازمیگردد؛ بخشی که بیشترین سهم را در مصرف آب زیرزمینی کشور دارد. بیتالهی اعلام میکند: استانهای کرمان، فارس، خراسان رضوی و اصفهان بیشترین حجم مصرف آب زیرزمینی در حوزه کشاورزی را به خود اختصاص دادهاند؛ استانهایی که همزمان از گستردهترین پهنههای فرونشستی کشور نیز برخوردار هستند. همزمانی این دو شاخص، یعنی مصرف بالای آب و گستردگی فرونشست، از نگاه کارشناسان اتفاقی نیست.
افت سطح آبخوانها موجب فشرده شدن لایههای خاک و در نهایت نشست تدریجی زمین میشود؛ پدیدهای که در بسیاری از دشتهای کشور به مرحله بحرانی رسیده است. او همچنین تأکید میکند: باغات و اراضی زراعی آبی مهمترین کانونهای مصرف آب زیرزمینی در کشور به شمار میروند و حدود ۸۵ درصد از کل آب زیرزمینی استحصالی ایران در بخش کشاورزی مصرف میشود. این آمار بهروشنی نشان میدهد که هرگونه برنامه برای مهار فرونشست، بدون اصلاح ساختار مصرف آب در کشاورزی محکوم به شکست خواهد بود.
اصلاح الگوی کشت حلقه مفقوده مدیریت آب
بیتالهی در ادامه هشدار میدهد: کاهش خطرات فرونشست زمین بدون اصلاح الگوی کشت، بازنگری در توسعه باغات و تغییر شیوههای آبیاری امکانپذیر نیست. این جمله شاید مهمترین بخش اظهارات او باشد؛ زیرا مستقیماً به ریشه بحران اشاره میکند.
در بسیاری از مناطق خشک کشور همچنان محصولات آببر کشت میشوند و توسعه باغات نیز در برخی استانها با سرعت ادامه دارد. در حالی که منابع آب زیرزمینی توان پاسخگویی به این سطح از برداشت را ندارند. منتقدان سیاستهای آبی کشور معتقدند طی سالهای گذشته، هشدارهای متعدد درباره لزوم اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانههای نوین آبیاری و کنترل برداشت از چاهها مطرح شده، اما اجرای این سیاستها یا بسیار کند بوده یا در برخی مناطق اساساً به نتیجه نرسیده است.
بحران خاموشی که هر روز بزرگتر میشود
رییس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در پایان هشدار میدهد: ادامه روند فعلی برداشت از منابع آب زیرزمینی میتواند دامنه فرونشست زمین را در بسیاری از استانهای کشور گسترش دهد و تبعات آن نهتنها بخش کشاورزی، بلکه زیرساختهای شهری، راهها، خطوط انتقال انرژی و سکونتگاههای انسانی را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
این هشدار در واقع خلاصهای از وضعیت امروز ایران است؛ کشوری که در بسیاری از دشتهای آن، زمین آرامآرام در حال فرورفتن است. بحرانی که برخلاف سیل و زلزله ناگهانی نیست، اما آثار آن میتواند ماندگارتر و پرهزینهتر باشد.
اگرچه سالهاست کارشناسان درباره ارتباط مستقیم برداشت بیرویه آب و فرونشست هشدار میدهند، اما آمارهای جدید نشان میدهد هنوز بخش عمده مصرف آب زیرزمینی کشور در همان حوزهای متمرکز است که بیشترین فشار را بر آبخوانها وارد میکند.
به همین دلیل، بدون اصلاح جدی سیاستهای کشاورزی، کنترل توسعه شهری، بازنگری در مصرف آب صنعت و حتی تغییر الگوی فضای سبز شهری، بعید است بتوان از گسترش این بحران خاموش جلوگیری کرد؛ بحرانی که امروز زیر پای ایران جریان دارد و فردا میتواند به یکی از بزرگترین چالشهای توسعه کشور تبدیل شود.