ندای لرستان - سلامت نیوز / کاهش یا افزایش سدیم خون همیشه با علائم واضح همراه نیست، اما در صورت تشدید می‌تواند عملکرد مغز و قلب را مختل کند. آشنایی با محدوده طبیعی سدیم خون و نشانه‌های اختلال در آن به تشخیص به‌موقع این وضعیت کمک می‌کند.
آزمایش سدیم خون یکی از آزمایش‌های مهم برای ارزیابی وضعیت الکترولیت‌های بدن است که می‌تواند اطلاعاتی درباره عملکرد مغز، قلب و تعادل مایعات بدن ارائه دهد. بالا یا پایین بودن غیرطبیعی سدیم خون ممکن است نشانه مشکلاتی مانند کم‌آبی بدن، اختلالات کلیوی یا برخی بیماری‌های زمینه‌ای باشد.
محدوده طبیعی سدیم خون چقدر است؟
آزمایش سدیم خون میزان سدیم موجود در خون را اندازه‌گیری می‌کند. نتایج این آزمایش معمولاً برحسب میلی‌اکی‌والان در لیتر (mEq/L) گزارش می‌شوند:
محدوده طبیعی: ۱۳۵ تا ۱۴۵ میلی‌اکی‌والان در لیتر
سدیم پایین: کمتر از ۱۳۵ میلی‌اکی‌والان در لیتر
سدیم بالا: بیشتر از ۱۴۵ میلی‌اکی‌والان در لیتر
بدن معمولاً با تنظیم دفع سدیم از طریق کلیه‌ها، دفع آب از طریق ادرار و ایجاد احساس تشنگی، غلظت سدیم خون را در محدوده طبیعی حفظ می‌کند. با این حال، اختلال در این تعادل می‌تواند بر عملکرد مغز و قلب تأثیر بگذارد.
سدیم پایین خون یا هیپوناترمی چیست؟
اگر میزان سدیم خون به کمتر از ۱۳۵ میلی‌اکی‌والان در لیتر برسد، فرد دچار هیپوناترمی یا کاهش سدیم خون شده است. در موارد شدید، به‌ویژه زمانی که سطح سدیم به ۱۲۰ یا کمتر برسد، احتمال بروز عوارض جدی افزایش می‌یابد.
این وضعیت در سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های کلیوی، قلبی یا کبدی شایع‌تر است. همچنین برخی داروها می‌توانند باعث کاهش سدیم خون شوند، از جمله:
داروهای ادرارآور مانند فوروزماید
برخی داروهای ضدتشنج مانند کاربامازپین
داروهای ضدافسردگی از گروه مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI) مانند فلوکستین
برخی داروهای مورد استفاده برای درمان اختلالات روان‌پزشکی مانند هالوپریدول
مصرف آب بیش از میزانی که بدن قادر به دفع آن است نیز می‌تواند غلظت سدیم خون را کاهش دهد. همچنین از دست دادن مقدار زیادی سدیم از طریق بدن ممکن است به بروز این وضعیت منجر شود.
سدیم بالای خون یا هیپرناترمی چیست؟
هیپرناترمی زمانی اتفاق می‌افتد که غلظت سدیم خون از ۱۴۵ میلی‌اکی‌والان در لیتر بیشتر شود. این وضعیت نسبت به هیپوناترمی کمتر شایع است، اما در نوزادان، سالمندان و افرادی که احساس تشنگی طبیعی ندارند یا به آب کافی دسترسی ندارند، بیشتر دیده می‌شود.
از دست دادن مقدار زیادی آب بدن، به‌ویژه در اثر کم‌آبی، استفراغ شدید، تعریق زیاد یا دفع بیش‌ازحد ادرار، می‌تواند باعث افزایش غلظت سدیم خون شود.
برخی داروها نیز ممکن است در بروز هیپرناترمی نقش داشته باشند، از جمله:
برخی آنتی‌بیوتیک‌ها مانند جنتامایسین
داروهای ضدقارچ مانند آمفوتریسین B
داروهای ضدتشنج مانند فنی‌توئین
لیتیوم که برای درمان برخی اختلالات روان‌پزشکی استفاده می‌شود.
در موارد کمتر شایع، دریافت مقادیر بسیار زیاد سدیم، برای مثال از طریق تزریق سرم نمکی در بخش مراقبت‌های ویژه، می‌تواند باعث افزایش سدیم خون شود. با این حال، افزایش سدیم خون صرفاً در اثر مصرف نمک غذایی، بدون وجود مشکلات زمینه‌ای مانند بیماری کلیوی، بسیار نادر است.
ارتباط سطح سدیم خون با کم‌آبی بدن
یکی از نکات مهم این است که افراد مبتلا به هیپوناترمی یا هیپرناترمی ممکن است دچار کم‌آبی، آب‌رسانی طبیعی یا حتی تجمع بیش‌ازحد مایعات در بدن باشند.
بنابراین آزمایش سدیم خون به‌تنهایی نمی‌تواند میزان آب بدن را مشخص کند. پزشک برای ارزیابی وضعیت آب‌رسانی بدن، علاوه بر بررسی سابقه پزشکی و معاینه، ممکن است آزمایش‌های دیگری نیز درخواست کند.
بالا یا پایین بودن سدیم خون چه خطراتی دارد؟
اختلال در سطح سدیم خون، به‌ویژه اگر شدید باشد یا در مدت کوتاهی ایجاد شود، می‌تواند عوارض قابل‌توجهی به همراه داشته باشد.
عوارض کاهش سدیم خون
هیپوناترمی در مراحل اولیه ممکن است بدون علامت باشد، اما با تشدید آن احتمال بروز سردرد، بی‌حالی و سرگیجه وجود دارد.
در موارد شدید، عوارض زیر ممکن است رخ دهد:
گیجی و اختلال در هوشیاری
تشنج
اختلال در هماهنگی حرکات بدن
اختلالات خطرناک ضربان قلب
کاهش تعداد یا سرعت تنفس
کما
عوارض افزایش سدیم خون
علائم هیپرناترمی در بزرگسالان معمولاً خفیف‌تر است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
کاهش اشتها
استفراغ
ضعف عضلانی
بی‌قراری
در موارد شدید، به‌ویژه در نوزادان یا افرادی که سطح سدیم خون بسیار بالایی دارند، احتمال تشنج و کما نیز وجود دارد.
چه زمانی آزمایش سدیم خون ضروری است؟
آزمایش سدیم خون ممکن است در چکاپ‌های معمول، هنگام مراجعه به اورژانس یا بستری شدن در بیمارستان درخواست شود.
همچنین در شرایط زیر انجام این آزمایش اهمیت دارد:
ابتلا به بیماری‌هایی که بر سطح سدیم خون تأثیر می‌گذارند.
بروز علائم احتمالی کاهش یا افزایش سدیم خون
بستری شدن در بیمارستان، دریافت مایعات وریدی یا انجام جراحی
بررسی سایر الکترولیت‌های خون
انجام آزمایش‌های پنل متابولیک پایه یا جامع
این آزمایش مشخص می‌کند که غلظت سدیم خون طبیعی، پایین یا بالاست، اما به‌تنهایی علت اختلال را نشان نمی‌دهد و ممکن است برای تشخیص دقیق‌تر به آزمایش‌های تکمیلی نیاز باشد.
آزمایش سدیم خون میزان مصرف نمک را مشخص می‌کند ؟
آزمایش سدیم خون روش مناسبی برای بررسی میزان نمک مصرفی در رژیم غذایی نیست. دلیل این موضوع آن است که بدن معمولاً می‌تواند با تنظیم دفع سدیم و آب، غلظت سدیم خون را در محدوده طبیعی نگه دارد.
بنابراین حتی اگر نتیجه آزمایش سدیم خون طبیعی باشد، ممکن است فرد بیش از نیاز خود نمک مصرف کند و در معرض افزایش فشار خون قرار داشته باشد.
برای بررسی میزان نمک دریافتی، ثبت مواد غذایی مصرفی و بررسی برچسب محصولات غذایی می‌تواند مفید باشد.
راهکارهایی برای کاهش مصرف سدیم:
برچسب مواد غذایی را از نظر میزان سدیم بررسی کنید.
محصولاتی را انتخاب کنید که با عنوان کم‌سدیم یا سدیم کاهش‌یافته عرضه می‌شوند.
مصرف غذاهای کنسروی، بسته‌بندی‌شده و آماده با سدیم بالا را محدود کنید.
تا حد امکان غذاها را در خانه تهیه کنید.
هنگام آشپزی و غذا خوردن از نمک کمتری استفاده کنید.
برای طعم دادن به غذا به‌جای نمک از ادویه‌ها و چاشنی‌های بدون نمک استفاده کنید.
در صورت غیرطبیعی بودن آزمایش سدیم خون چه باید کرد؟
در صورت بالا یا پایین بودن سدیم خون، ممکن است برای بازگرداندن آن به محدوده طبیعی به درمان نیاز باشد. نوع درمان به شدت اختلال، سرعت ایجاد آن، وضعیت آب بدن و علت زمینه‌ای بستگی دارد.
درمان کاهش سدیم خون
در برخی موارد پزشک تنها وضعیت بیمار را تحت نظر می‌گیرد، اما در شرایط دیگر ممکن است اقدامات درمانی فوری ضروری باشد، از جمله:
دریافت مایعات وریدی حاوی سدیم
قطع دارویی که باعث کاهش سدیم شده است.
درمان قند خون بسیار بالا با انسولین، در صورت لزوم
درمان جایگزینی استروئیدی در افراد مبتلا به کمبود کورتیزول
تجویز داروهای تیروئیدی در افراد مبتلا به کم‌کاری تیروئید
محدود کردن مصرف مایعات در افراد دارای سطح بالای هورمون ضدادراری (ADH)
استفاده از داروهای ادرارآور برای دفع مایعات اضافی در برخی افراد
در بعضی شرایط افزایش مصرف نمک روزانه ضروری است، اما این اقدام برای همه بیماران مناسب نیست و حتی ممکن است خطرناک باشد. بنابراین تغییر میزان نمک دریافتی باید با نظر پزشک انجام شود.
درمان افزایش سدیم خون
برای درمان هیپرناترمی ممکن است اقدامات زیر توصیه شود :
افزایش مصرف آب، در صورت امکان و با توجه به وضعیت بیمار
دریافت مایعات وریدی
قطع دارویی که باعث افزایش سدیم خون شده است.
درمان بیماری زمینه‌ای مانند سندرم کوشینگ که ممکن است در افزایش سدیم نقش داشته باشد.
برخی افراد مبتلا به هیپرناترمی ممکن است در بلندمدت به محدود کردن مصرف نمک نیاز داشته باشند، اما این توصیه برای همه بیماران یکسان نیست و باید بر اساس علت اختلال و شرایط فرد تعیین شود.