ندای لرستان - ایسنا /عرضه عسل زنبور عسل کوچک با عنوان‌هایی مانند «عسل وحشی» و قیمت‌های بالا، نگرانی‌ها درباره برداشت مخرب از کلنی‌های طبیعی این گونه را افزایش داده است؛ به گفته یک پژوهشگر، در برخی مناطق برای دسترسی به عسل، کلنی‌ها به‌طور کامل نابود می‌شوند؛ روندی که علاوه بر کاهش جمعیت این زنبور، می‌تواند یک گرده‌افشان مهم را از اکوسیستم‌های جنوبی کشور حذف کند.
در برخی مناطق جنوب و جنوب‌شرق کشور، برداشت عسل از کلنی‌های زنبور عسل کوچک به نابودی کلنی می‌انجامد؛ عرضه عسل این گونه با عنوان «عسل وحشی» و قیمت‌های بالا نیز به افزایش تقاضا برای آن دامن زده است. عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور، با هشدار درباره کاهش جمعیت این زنبور، خواستار حفاظت از کلنی‌های طبیعی و پرهیز مردم از خرید عسل حاصل از برداشت مخرب شد.
شبنم پری‌چهره - عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور - در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به پراکنش طبیعی زنبور عسل کوچک (Apis florea) در بخش‌هایی از جنوب و جنوب‌شرق کشور اظهار کرد: ایران در کنار زنبور عسل معمولی (Apis mellifera) از جمعیت‌های طبیعی این گونه نیز برخوردار است. زنبور عسل کوچک یکی از گرده‌افشان‌های مهم اکوسیستم‌های طبیعی و کشاورزی مناطق گرم کشور به شمار می‌رود و اهمیت آن فقط به تولید عسل محدود نیست؛ نقش این زنبور در گرده‌افشانی و حفظ تنوع زیستی نیز بسیار ارزشمند است.
وی سازگاری زنبور عسل کوچک با شرایط گرم و خشک را از ویژگی‌های مهم آن دانست و گفت: در دوره‌هایی از سال که دمای هوا افزایش می‌یابد و فعالیت زنبور عسل معمولی ممکن است کاهش پیدا کند، زنبور عسل کوچک به دلیل سازگاری بیشتر با گرما و خشکی می‌تواند به فعالیت خود ادامه دهد و در طبیعت و مزارع گرده‌افشانی کند. زنبور عسل کوچک بخشی از سرمایه ژنتیکی و زیستی کشور است و اگر جمعیت آن از بین برود، بازسازی آن به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
پری‌چهره درباره وضعیت جمعیت این گونه در ایران توضیح داد: به‌تازگی پروژه‌ای تحقیقاتی با موضوع ثبت و پایش زنبور عسل کوچک در ایران انجام داده‌ایم که هدف آن شناسایی و ثبت پراکنش و وضعیت جمعیت این گونه در مناطق مختلف کشور بوده است. شواهد میدانی و بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که نمی‌توان نسبت به وضعیت این گونه بی‌تفاوت بود. پایش مستمر و ملی می‌تواند روند تغییرات جمعیتی را مشخص و مناطق بحرانی را شناسایی کند.
نابودی کلنی برای برداشت عسل
این پژوهشگر یکی از مهم‌ترین تهدیدهای زنبور عسل کوچک را برداشت غیراصولی و مخرب عسل از کلنی‌های طبیعی آن دانست و گفت: این زنبور برخلاف زنبور عسل معمولی، معمولاً کلنی‌های کوچک دارد. همین ویژگی موجب شده که در برخی مناطق، برداشت عسل به‌صورت مستقیم و مخرب انجام شود و در موارد زیادی، کلنی برای دسترسی به عسل به‌طور کامل از بین برود.مسئله فقط از دست رفتن مقداری عسل نیست؛ با نابودی هر کلنی، یک واحد فعال از یک گرده‌افشان مهم نیز از طبیعت حذف می‌شود. اگر این روند ادامه پیدا کند، کاهش تدریجی جمعیت زنبور عسل کوچک می‌تواند پیامدهای جدی برای تنوع زیستی و گرده‌افشانی در مناطق جنوبی کشور داشته باشد.
پری‌چهره با اشاره به عرضه عسل این گونه در بازار با عنوان‌هایی مانند «عسل وحشی» و قیمت‌های بالا، گفت: چنین قیمت‌گذاری‌هایی تقاضا برای برداشت عسل از کلنی‌های طبیعی را افزایش می‌دهد. بسیاری از مردم نمی‌دانند ممکن است پشت ظرف عسلی که با قیمت بالا خریداری می‌کنند، نابودی یک کلنی طبیعی زنبور عسل کوچک قرار داشته باشد. برخی مصرف‌کنندگان تصور می‌کنند با خرید محصولی خاص و کمیاب، فقط عسلی با ارزش غذایی بالاتر تهیه می‌کنند؛ درحالی‌که این خرید ممکن است به‌طور غیرمستقیم به تداوم برداشت مخرب از طبیعت کمک کند. توصیه من این است که مردم عسل را از زنبورداران معتبر و مطمئن بخرند و فقط بر اساس عنوان‌هایی مانند «عسل وحشی» یا «عسل طبیعی کوهی» و قیمت بالاتر تصمیم نگیرند.
این عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور درباره تفاوت کیفیت این عسل با عسل زنبور عسل معمولی نیز گفت: بررسی‌های ما تفاوت قابل‌توجهی در کیفیت این دو نوع عسل نشان نداده است که بتواند قیمت‌های بسیار بالای عسل زنبور عسل کوچک در بازار را توجیه کند. باید میان ارزش زیستی زنبور عسل کوچک و ارزش تجاری عسل آن تفاوت قائل شد؛ یک گونه ممکن است از نظر بوم‌شناختی بسیار ارزشمند باشد، اما این به معنای تفاوت چشمگیر کیفیت عسل آن با عسل زنبور عسل معمولی نیست. نگرانی اصلی این است که ارزش اقتصادی بالایی که در بازار به این عسل نسبت داده می‌شود، انگیزه برداشت از کلنی‌های طبیعی و تخریب بیشتر آن‌ها را افزایش دهد.
خریدوفروش کلنی‌های طبیعی
وی با بیان اینکه برداشت عسل تنها تهدید زنبور عسل کوچک نیست، اظهار کرد: کلنی‌های این گونه حتی به‌صورت مستقیم در بازار خریدوفروش می‌شوند و در برخی موارد، افراد به جای خرید عسل، خود کلنی را خریداری می‌کنند. خارج کردن یک کلنی طبیعی از محیط، به معنای حذف یک واحد زنده و فعال گرده‌افشانی از اکوسیستم است. هر کلنی ممکن است در نگاه نخست کوچک به نظر برسد، اما حذف تعداد زیادی از آن‌ها می‌تواند در مجموع اثر قابل‌توجهی داشته باشد.
این پژوهشگر از انجام فعالیت‌های ترویجی برای آموزش روش صحیح برداشت عسل زنبور عسل کوچک خبر داد و افزود: تلاش کرده‌ایم روش‌هایی را معرفی کنیم که امکان استفاده از عسل را فراهم کند، اما کلنی و جمعیت زنبورها را حفظ کند. با این حال، آموزش به‌تنهایی کافی نیست. وقتی تقاضای بازار بالاست و برای این عسل بهای زیادی پرداخت می‌شود، بدون نظارت و ضمانت اجرایی نمی‌توان مانع برداشت مخرب شد. به همین دلیل، باید آموزش، فرهنگ‌سازی، نظارت و اقدامات قانونی هم‌زمان در قالب برنامه‌ای جامع دنبال شود.
پری‌چهره با تأکید بر ضرورت ورود جدی‌تر سازمان حفاظت محیط زیست به این موضوع گفت: زنبور عسل کوچک فقط تولیدکننده عسل نیست، بلکه گرده‌افشانی مهم و بخشی از تنوع زیستی کشور است؛ بنابراین حفاظت از آن نباید تنها با نگاه اقتصادی به عسل انجام شود. تخریب و نابودی کلنی‌های طبیعی این گونه بررسی شود و برای نابودی عمدی هر کلنی، ضمانت اجرایی و جریمه نقدی بازدارنده در نظر گرفته شود. همان‌طور که برای شکار یا تخریب برخی گونه‌های حیات وحش قوانین و جرایم مشخص وجود دارد، باید درباره گرده‌افشان‌های مهم نیز حساسیت بیشتری به خرج داد؛ زیرا نابودی یک کلنی، حذف یک واحد زیستی مؤثر در گرده‌افشانی و اکوسیستم است. پیش از اجرای برنامه‌های حفاظتی، باید جمعیت، پراکنش و تهدیدهای این گونه در مناطق مختلف کشور به‌دقت بررسی و مستندسازی شود تا سازوکار حفاظتی متناسب تدوین شود.
حفاظت پیش از تبدیل‌شدن کاهش جمعیت به بحران
این عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور با اشاره به اهمیت زنبور عسل کوچک در شرایط تغییرات اقلیمی گفت: این گونه توانایی فعالیت در شرایط سخت محیطی را دارد و با افزایش دما و تغییر الگوهای آب‌وهوایی، وجود گرده‌افشان‌هایی که بتوانند در گرما و خشکی به فعالیت خود ادامه دهند، برای اکوسیستم‌ها و کشاورزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هر گرده‌افشان بخشی از شبکه پیچیده تنوع زیستی است و حذف تدریجی یک گونه می‌تواند بر گیاهان، تولید بذر و میوه، سایر حشرات و در نهایت پایداری اکوسیستم اثر بگذارد. نباید منتظر ماند تا جمعیت زنبور عسل کوچک به مرحله بحرانی برسد و سپس برای نجات آن اقدام کرد.
پری‌چهره در پایان گفت: مردم نباید زنبور عسل کوچک را فقط به‌خاطر عسل آن ببینند؛ ارزش اصلی این گونه برای طبیعت، نقش آن به‌عنوان گرده‌افشان است. ممکن است خرید محصولی گران‌قیمت با عنوان «عسل وحشی» ناخواسته به بازاری کمک کند که پیامد آن برداشت بیشتر و تخریب کلنی‌های طبیعی باشد؛ بنابراین مردم باید عسل مورد نیاز خود را از زنبورداران معتبر تهیه کنند و تحت تأثیر قیمت بالا یا عنوان‌های تجاری قرار نگیرند.
وی از مسئولان نیز خواست حفاظت از این گونه را جدی‌تر دنبال کنند و پیش از تبدیل‌شدن کاهش جمعیت آن به بحران، برای حفظ آن اقدام شود. حفاظت از زنبور عسل کوچک، حفظ یک گرده‌افشان، بخشی از تنوع زیستی ایران و سرمایه طبیعی کشور برای نسل‌های آینده است؛ از این رو تدوین و اجرای مقررات قانونی و تعیین جریمه‌ها و مجازات‌های بازدارنده برای تخریب و برداشت غیرمجاز کلنی‌های آن ضروری است.