ندای لرستان - ایسنا / پدیده النینو حالا مستقر شده و در حال تقویت است؛ اتفاقی در آن سوی اقیانوس آرام که میتواند بخشی از معادله بارش پاییز بوشهر را تغییر دهد. معاون هواشناسی استان میگوید نشانههای فعلی از بارش مساعدتر از نرمال در پاییز حکایت دارد، اما برای بوشهر، سؤال فقط «چقدر باران میبارد؟» نیست؛ مهمتر این است که این باران چه زمانی، با چه شدتی و در کجا ببارد چراکه بارش مناسب میتواند فرصتی برای منابع آب باشد.
در حالی که گزارشهای جدید مراکز معتبر اقلیمی جهان از تقویت النینو و تداوم آن در ماههای پیشرو خبر میدهند، پرسش درباره تأثیر این پدیده بر بارش، دما و خطر سیلاب در استان بوشهر اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
زهرا راستگو، دکترای هواشناسی و معاون توسعه، پیشبینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی ادارهکل هواشناسی استان بوشهر با بررسی آخرین ارزیابیهای سازمان هواشناسی ایران و مراکز بینالمللی از وضعیت النینو، چشمانداز بارش پاییزی و زمستانی، احتمال وقوع سیلاب و تأثیر این پدیده بر منابع آب استان گفته است.
- آخرین وضعیت النینو چیست و آیا میتوان اثر آن را بر شرایط جوی ایران و بوشهر محتمل دانست؟
راستگو: مهمترین تغییر نسبت به ارزیابیهای قبلی این است که دیگر از «احتمال شکلگیری النینو» صحبت نمیکنیم؛ این پدیده اکنون شکل گرفته، مستقر شده و در حال تقویت است.
بر اساس آخرین پایشهای مراکز معتبر اقلیمی جهان، NOAA در گزارش ۱۰ سپتامبر اعلام کرده که النینو در حال تقویت است و احتمال وقوع یک النینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ بیش از ۹۰ درصد است. دمای سطح آب در بخشهایی از شرق اقیانوس آرام استوایی نیز بیش از سه درجه سلسیوس بالاتر از نرمال گزارش شده و شاخص نینو ۳.۴ در ماه اوت به حدود مثبت ۱.۸ درجه سلسیوس رسیده است.
سازمان جهانی هواشناسی نیز در سوم سپتامبر، احتمال تداوم النینو تا فوریه ۲۰۲۷ را نزدیک به ۱۰۰ درصد اعلام کرده و انتظار تقویت این پدیده در ماههای آینده را مطرح کرده است. سازمان هواشناسی ژاپن نیز تداوم النینو تا زمستان را تقریباً قطعی ارزیابی کرده است.
البته درباره ایران باید یک نکته مهم را در نظر گرفت؛ قوی بودن النینو بهتنهایی به معنای افزایش قطعی بارش ایران نیست. اثر این پدیده به زمان وقوع، الگوهای جوی، دورپیوندهایی مانند NAO و IOD و مسیر سامانههای بارشی وابسته است.
بنابراین اثر النینو بر شرایط جوی ایران و بوشهر محتمل و قابل بررسی است، اما این اثر غیرمستقیم است و نمیتوان همه تغییرات بارش استان را فقط به این پدیده نسبت داد.
- النینو در صورت تداوم و تقویت، چه اثری میتواند بر بارشهای بوشهر در پاییز و زمستان ۱۴۰۵ داشته باشد؟
راستگو: النینو میتواند با تغییر الگوهای گردش عمومی جو و مسیر حرکت سامانههای بارشی، شرایط عبور و فعالیت این سامانهها را تغییر دهد؛ اما اثر آن در ایران مستقیم و یکسان نیست و سایر عوامل جوی و اقیانوسی نیز باید همزمان بررسی شوند.
در حال حاضر، نکته مهم این است که پیشبینی فصلی سازمان هواشناسی کشور برای پاییز، در مجموع چشمانداز بارشی مساعدتری نسبت به نرمال نشان میدهد. در گزارش فصلی ۲۵ مرداد ۱۴۰۵، برای مهر و آبان در بخش قابل توجهی از کشور بارش بیش از نرمال پیشبینی شده و در آبان، جنوبغرب کشور نیز در زمره مناطقی قرار گرفته که سیگنال بارشی بالاتر از نرمال برای آنها دیده میشود.
از نیمه آذر به بعد، این سیگنال ضعیفتر میشود و میانگین بارش کشور بیشتر در محدوده نرمال قرار میگیرد. بنابراین برای بوشهر میتوان گفت زمینه برای یک پاییز با بارش مناسبتر از نرمال وجود دارد؛ اما نمیتوان گفت تقویت النینو بهتنهایی باعث افزایش مشخص و قطعی بارش استان خواهد شد.
از سوی دیگر، فقط میزان بارش اهمیت ندارد و باید به توزیع آن نیز توجه کرد. ممکن است مجموع بارش فصل بالا باشد، اما بخش قابل توجهی از آن در چند سامانه بارشی رخ دهد؛ شرایطی که از نظر مدیریت سیلاب با بارشهای پیوسته و ملایم تفاوت دارد.
- آیا میتوان گفت پاییز امسال بوشهر حتماً پربارشتر از نرمال خواهد بود؟
راستگو: در حال حاضر میتوان از وجود یک چشمانداز نسبتاً مساعد برای بارش پاییز ۱۴۰۵ در بوشهر صحبت کرد، اما اعلام قطعی بارش بیش از نرمال برای کل استان و تمام فصل از نظر علمی زود است.
پیشبینی فصلی ماهیتی احتمالاتی دارد و نمیتواند از چند ماه قبل مقدار دقیق بارش یک استان یا زمان وقوع سامانههای بارشی را مشخص کند. به همین دلیل، این پیشبینیها باید بهطور مستمر بهروزرسانی شوند. عبارت علمیتر این است که بگوییم چشمانداز فعلی از شرایط بارشی مساعدتر از نرمال در پاییز ۱۴۰۵ حمایت میکند، اما مقدار و توزیع دقیق بارش بوشهر باید با پیشبینیهای ماهانه و کوتاهمدت مشخص شود.
- آیا تقویت النینو میتواند خطر رگبار، آبگرفتگی و سیلاب در بوشهر را بیشتر کند؟
راستگو: افزایش احتمال بارش بیش از نرمال، در صورت وقوع بارشهای شدید و کوتاهمدت، میتواند زمینه افزایش روانآب و خطر سیلاب را فراهم کند؛ اما نمیتوان گفت خود النینو بهطور مستقیم باعث وقوع سیلاب در بوشهر میشود.
در استان بوشهر، از نظر مدیریت مخاطرات، مناطق کوهستانی و ارتفاعات شمال و شرق استان، دامنهها و پاییندست حوضههای آبریز، مسیر مسیلها و آبراهههای طبیعی و همچنین نقاط شهری دارای ضعف در شبکه دفع آبهای سطحی، نیازمند توجه بیشتری هستند.
مناطق پاییندست حوضهها نیز ممکن است حتی در صورت وقوع بارش شدید در بالادست، با تأخیر تحت تأثیر افزایش روانآب قرار گیرند. بنابراین صرفاً محل بارش مهم نیست و باید کل حوضه آبریز و مسیر حرکت روانآب مورد توجه باشد. با این حال، در مقیاس فصلی نمیتوان مشخص کرد کدام شهرستان یا نقطه دقیق استان در معرض سیلاب قرار میگیرد. این موضوع باید با نزدیک شدن به زمان فعالیت هر سامانه و بر اساس پیشبینیهای کوتاهمدت و هشدارهای هواشناسی مشخص شود.
- آیا النینو میتواند دمای هوا و الگوی وزش باد در بوشهر را هم تغییر دهد؟
راستگو: النینو میتواند از طریق تغییر گردش عمومی جو بر دما اثر بگذارد، اما این اثر در همه مناطق یکسان نیست. در حال حاضر، پیشبینیهای اقلیمی نشان میدهد افزایش بارش الزاماً با کاهش دما همراه نخواهد بود. در گزارش فصلی سازمان هواشناسی کشور، دمای هوا در پاییز در بسیاری از مناطق بالاتر از نرمال پیشبینی شده و برای نوار ساحلی خلیج فارس نیز در برخی ماهها افزایش دما نسبت به نرمال دیده میشود. بنابراین این امکان وجود دارد که بوشهر همزمان با بارش مناسبتر، میانگین دمای بالاتر از نرمال را تجربه کند؛ یعنی افزایش بارش لزوماً به معنای پاییز و زمستان سردتر نیست.
درباره تعداد روزهای گرم نیز بهتر است به جای ارائه یک عدد مشخص، از روند دمایی صحبت کنیم؛ زیرا تعداد روزهای گرم به آستانه دما و وضعیت سامانههای جوی وابسته است. در مورد باد نیز نمیتوان فقط بر اساس النینو گفت که سرعت یا جهت باد در استان حتماً افزایش یا کاهش خواهد داشت. الگوی باد بوشهر به وضعیت سامانههای فشار، موقعیت و شدت سامانههای بارشی، جریانات منطقهای و شرایط خلیج فارس وابسته است.
- توصیه هواشناسی به دستگاههای اجرایی استان برای ماههای پیشرو چیست؟
راستگو: مهمترین توصیه، آمادگی پیشگیرانه و سناریومحور، بدون ایجاد نگرانی عمومی است. دستگاههای اجرایی باید پیش از ورود به فصل اصلی بارش، مسیلها، آبراههها و کانالهای عبور روانآب را بررسی و پاکسازی کنند و نقاط مستعد آبگرفتگی در شهرها و محورهای مواصلاتی را شناسایی کنند. همچنین وضعیت پلها، آبنماها، آبروهای جادهای و مسیرهای عبور روانآب باید بررسی شود. شهرداریها لازم است ظرفیت شبکه دفع آبهای سطحی و تجهیزات پمپاژ را کنترل کنند و شرکت آب منطقهای نیز وضعیت حوضههای آبریز، سدها و مخازن را بهطور مستمر پایش کند.
تهیه سناریوهای مختلف برای مدیریت مخازن و کنترل سیلاب، پاکسازی آبروها و نقاط تجمع روانآب در جادهها، آمادهباش تجهیزات و ماشینآلات مدیریت بحران و اطلاعرسانی سریع هنگام صدور هشدارهای هواشناسی نیز ضروری است. البته پیشبینی فصلی برای برنامهریزی و افزایش آمادگی است، اما تصمیم عملیاتی درباره یک سامانه بارشی مشخص باید بر اساس پیشبینیهای کوتاهمدت، هشدارها و اطلاعیههای رسمی هواشناسی انجام شود.
- با توجه به کمبود منابع آب در بوشهر، آیا بارش بیشتر میتواند به بهبود وضعیت منابع آب استان کمک کند؟
راستگو: افزایش بارش میتواند فرصت مهمی برای بهبود منابع آب استان باشد، اما میزان بارش بهتنهایی تعیینکننده نیست و شدت، زمان و مکان بارش اهمیت زیادی دارد.
اگر بارشها در طول فصل به شکل مناسب توزیع شوند و در چند مرحله رخ دهند، فرصت بیشتری برای نفوذ آب در خاک، تغذیه آبخوانها، افزایش جریان رودخانهها و ذخیره آب ایجاد میشود اما اگر بخش عمده بارش در مدت کوتاه و با شدت زیاد اتفاق بیفتد، قسمت زیادی از آب میتواند به سرعت به روانآب تبدیل شود و به جای تقویت منابع آب، موجب سیلاب و خسارت شود.
به همین دلیل برای استانی مانند بوشهر باید میان «بارش بیشتر» و «بارش مفیدتر برای منابع آب» تفاوت قائل شد. بارشهایی با شدت مناسب و توزیع زمانی و مکانی مطلوب میتوانند ارزش بیشتری برای منابع آب داشته باشند.
در نهایت، هدف فقط ثبت یک عدد بالای بارش در پایان فصل نیست؛ باید تلاش شود بخشی از این بارش به ذخیره آب، تغذیه آبخوانها و افزایش منابع قابل استفاده تبدیل شود و همزمان خطر سیلاب و روانآب مخرب نیز مدیریت شود.
- با توجه به همه این موارد، جمعبندی شما از پاییز و زمستان پیشرو در بوشهر چیست؟
راستگو: آخرین وضعیت اقلیمی نشان میدهد که النینو اکنون مستقر و در حال تقویت است و احتمال تداوم آن تا زمستان بسیار بالاست.
در ایران نیز آخرین ارزیابیها، چشمانداز مساعدتر بارش در پاییز ۱۴۰۵ را نشان میدهد؛ با این حال، النینو بهتنهایی تعیینکننده بارش ایران و بوشهر نیست و سایر شاخصهای اقلیمی و الگوهای جوی نیز نقش دارند.
برای استان بوشهر بنابراین میتوان گفت سیگنال بارشی پاییز امیدوارکننده است، اما نباید آن را به معنای تضمین بارش فراوان یا پایان کمآبی تلقی کرد. از سوی دیگر، اگر بارشها به شکل رگبارهای شدید و کوتاهمدت رخ دهند، احتمال روانآب و آبگرفتگی نیز افزایش مییابد. در نتیجه، رویکرد مناسب برای ماههای پیشرو، آمادگی همزمان برای مدیریت سیلاب و استفاده حداکثری از فرصت بارش برای تقویت منابع آب استان است.