ندای لرستان - فارس / هر غروب، وقتی نور خورشید از دامنههای دهلران فاصله میگیرد، دهانه غار خفاش شاهد یکی از شگفتانگیزترین نمایشهای طبیعی ایلام است؛ هزاران خفاش از دل تاریکی بیرون میآیند و برای ساعتها بر فراز آسمان منطقه به پرواز درمیآیند. غاری که همزمان یک زیستگاه ارزشمند جانوری، یک آزمایشگاه طبیعی برای پژوهشگران و ظرفیتی کمنظیر برای گردشگری طبیعت است؛ اما تداوم این نمایش، به حفاظت از زیستگاه و مدیریت درست حضور گردشگران وابسته است.
غار خفاش در نزدیکی شهرستان دهلران و در دامنه ارتفاعات مشرف به دره و چشمههای آب گرم قرار گرفته است؛ غاری که نام خود را از ساکنان شبزی خود گرفته و سالهاست یکی از جذابترین جلوههای طبیعت جنوب استان ایلام محسوب میشود.
اما اهمیت این غار فقط به منظره خروج خفاشها در هنگام غروب خلاصه نمیشود؛ در تاریکی دهلیزهای آن، زیستبومی شکل گرفته که ارزش آن برای پژوهشگران و محیطزیست، کمتر از جذابیتش برای گردشگران نیست.وقتی غروب، آسمان دهلران را پر میکندبرای بسیاری از کسانی که نخستین بار به غار خفاش میآیند، انتظار کشیدن برای لحظه خروج خفاشها خودش بخشی از سفر است.
خورشید که پایین میرود، نگاهها به دهانه غار دوخته میشود. ابتدا یکی دو خفاش دیده میشود و بعد، خروج دستههای بزرگ آغاز میشود؛ حرکتی پیوسته که میتواند برای دقایقی طولانی ادامه پیدا کند.
در برخی گزارشها جمعیت خفاشهای غار حدود ۲۰ هزار قطعه اعلام شده و منابع دیگر نیز از جمعیتهای بیش از ۳۰ هزار قطعه سخن گفتهاند؛ اختلاف آماری که خود نشان میدهد پایش دقیق و مستمر جمعیت این زیستگاه اهمیت زیادی دارد.آنچه مسلم است، غار خفاش دهلران زیستگاه تعداد قابل توجهی از خفاشهاست و همین ویژگی، ارزش زیستی آن را دوچندان کرده است.
غار خفاش در نزدیکی دهلران قرار گرفته و در منابع گردشگری، طول آن حدود ۲۵۵ تا ۲۶۵ متر، عرض آن حدود ۳۰ متر و ارتفاع آن حدود ۵۰ متر ذکر شده است.دهلیزهای داخلی غار نیز ساختاری پیچیده دارند و در برخی گزارشها عمق بعضی از آنها تا حدود ۴۰۰ متر عنوان شده است.
در فضای داخلی غار، آثار فرسایش و سازههای آهکی و گچی و قندیلهایی شکل گرفته که حاصل فرآیندهای طولانی زمینشناختی است
همین ویژگیها سبب شده غار خفاش علاوه بر ارزش زیستی، از منظر زمینشناسی نیز مورد توجه قرار گیرد.اما شاید مهمتر از همه، موجوداتی باشند که این فضای تاریک را خانه خود انتخاب کردهاند.
خفاشها در اکوسیستم منطقه نقش مهمی دارند و حضور تعداد زیاد آنها، غار را از یک حفره طبیعی به یک زیستبوم زنده تبدیل کرده است.
آرمین یکی از غارنوردهایی که تجربه بازدید از غارهای ایلام را دارد، میگوید: غارنوردی فقط وارد شدن به یک حفره و گرفتن چند عکس نیست. وقتی وارد غار میشوید، متوجه میشوید با یک اکوسیستم زنده روبهرو هستید. هر صدای اضافه، هر نور شدید و هر رفتار غیرمسئولانه میتواند روی موجوداتی که سالها در این محیط زندگی کردهاند اثر بگذارد.
او تأکید میکند غار خفاش برای غارنورد حرفهای هم محیطی است که باید با احتیاط با آن برخورد کرد و ورود افراد بدون تجهیزات، شناخت مسیر و راهنمای آشنا با منطقه میتواند خطرآفرین باشد.به گفته این غارنورد، مهمترین نکته درباره چنین مکانهایی این است که غارنورد باید چیزی به غار اضافه نکند و چیزی از آن کم نکند.
صیدخانی یکی از گردشگران که برای تماشای خروج خفاشها به دهلران آمده می گوید:چیزی که برای من جذاب بود این بود که یک جاذبه گردشگری را بدون ساختمان و سازه و تبلیغات بزرگ میبینی؛ فقط کوه است و یک غار و هزاران خفاش که در یک ساعت مشخص از دهانه غار بیرون میآیند.
او البته معتقد است اگر قرار باشد گردشگران بیشتری به این منطقه بیایند، باید آموزش و مدیریت بازدید نیز جدی گرفته شود.
اگر قرار باشد همه برای گرفتن عکس نزدیک دهانه غار بروند یا سر و صدا کنند، همان چیزی که برای دیدنش آمدهایم ممکن است آسیب ببیند.
محمدی غارنورد دیگری که تجربه بازدید از غارهای ایلام را دارد، میگوید یکی از مشکلات طبیعتگردی در چنین مناطق حساسی، تبدیل شدن حفاظت به موضوعی فرعی است.
او بیان میکند: گردشگر باید بداند همه جا قرار نیست وارد شود. بعضی قسمتها فقط باید از بیرون دیده شوند. اگر زیستگاه خفاشها را دوست داریم، باید بپذیریم که حیوانات حق دارند فضای امن خودشان را داشته باشند.
این موضوع بهویژه درباره استفاده از نور و صدا اهمیت دارد؛ چرا که غار محیطی تاریک و حساس است و تغییر ناگهانی شرایط طبیعی میتواند آرامش زیستمندان آن را برهم بزند.
غار خفاش؛ یکی از مهمترین زیستگاههای جانوری ایلام
معاون محیطزیست طبیعی و تنوعزیستی حفاظت محیطزیست ایلام درباره غارهای استان می گوید: در مناطق تحت مدیریت محیطزیست، ۳۲ غار شناسایی شده و چهار غار «خفاش، طلسم، چهلستون و بانکول» در محدوده مناطق مدیریتشده قرار دارند و به عنوان اثر طبیعی ملی ثبت شدهاند.
علیرضا محمدی همچنین غار خفاش دهلران را از زیستگاههای مهم خفاش در استان معرفی کرده و گفته است این غار محل زیست گونههای مختلفی از جانوران از جمله خفاش، عنکبوتیان، خزندگان و جوندگان است.
محمدی ادامه می دهد: غار خفاش و غار هویر از نظر اهمیت حفاظتی در رده نخست قرار گرفتهاند و مطالعات و پژوهشهایی نیز درباره آنها انجام شده است.
یکی از نکات مهم درباره غار خفاش، اختلاف آمارهای منتشرشده درباره جمعیت خفاشهای آن است؛ برخی منابع جمعیت را حدود ۲۰ هزار قطعه و برخی دیگر بیش از ۳۰ هزار قطعه اعلام کردهاند.
این اختلاف بیش از آنکه صرفاً یک عدد باشد، ضرورت انجام پایشهای منظم علمی را نشان میدهد.برای زیستگاهی که ارزش آن به جمعیت و تنوع گونههای جانوری وابسته است، شمارش دورهای، بررسی وضعیت زادآوری، شناسایی گونهها و بررسی تهدیدهای محیطی میتواند مبنای تصمیمگیری دقیقتر برای حفاظت باشد.
گردشگری که اگر مدیریت نشود، تهدید میشود
غار خفاش از یک سو ظرفیت مهمی برای گردشگری طبیعی و ماجراجویانه دارد و از سوی دیگر، همین ظرفیت میتواند در صورت مدیریت نادرست به تهدیدی برای زیستگاه تبدیل شود.
آلودگی صوتی، نورپردازی نامناسب، ورود افراد به بخشهای حساس، تخریب ساختارهای طبیعی، برداشت یا دستکاری عناصر غار و حضور بیضابطه گردشگران، از جمله رفتارهایی است که میتواند ارزش طبیعی چنین مکانهایی را کاهش دهد.
بنابراین مسئله فقط جذب گردشگر نیست؛ مسئله این است که چه تعداد گردشگر، در چه زمانی، با چه مسیری و تحت چه ضوابطی وارد منطقه شوند.
از غار تا چشمه آب گرم؛ یک مقصد گردشگری کاملیکی از ظرفیتهای مهم دهلران، قرار گرفتن غار خفاش در مجموعهای از جاذبههای طبیعی است.
چشمههای آب گرم، چشماندازهای کوهستانی و دیگر آثار طبیعی شهرستان میتوانند در قالب یک بسته گردشگری معرفی شوند؛ به گونهای که گردشگر تنها برای چند دقیقه تماشای خفاشها به منطقه نیاید، بلکه یک برنامه طبیعتگردی چندساعته یا حتی یکروزه داشته باشد.
این مدل میتواند به جای تمرکز بر بازدید لحظهای، به شکلگیری زنجیرهای از خدمات محلی شامل راهنمایان بومی، اقامت، حملونقل، فروش محصولات محلی و خدمات گردشگری کمک کند.
اسماعیلی یکی دیگر از گردشگران میگوید: اگر امکانات معرفی و راهنمایی بیشتر شود، خیلیها حاضرند برای دیدن چنین منظرهای به دهلران سفر کنند. اما باید کاری کنیم که گردشگر اول بداند کجا ایستادن، کجا عکس گرفتن و چه کاری انجام دادن درست است.
به اعتقاد او، حتی یک تابلوی ساده آموزشی در محل بازدید میتواند به کاهش رفتارهای آسیبزا کمک کند.