ندای لرستان - خرمآباد - بیستم تیرماه فقط سالروز ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو نیست؛ روزی است که جهان بار دیگر به درهای چشم دوخت که هزاران سال پیش، انسان نخستین در آن زیسته بود.
خبرگزاری مهر - گروه استانها: پیش از آنکه نخستین واژهها بر لوحی نقش ببندد، پیش از آنکه امپراتوریها شکل بگیرند و پیش از آنکه مرزهای جغرافیا معنا پیدا کنند، زندگی در دامنههای زاگرس جریان داشت؛ در درهای که امروز آن را خرمآباد مینامیم.
اینجا، تاریخ از کتابها آغاز نمیشود؛ از رد پای انسان بر کف غارها آغاز میشود. از تیغههای سنگی که هنوز بوی شکار نخستین را میدهند، از آتشی که هزاران سال پیش در دل غار افروخته شد و از استخوانهایی که روایتگر یکی از کهنترین سکونتگاههای بشر در جهان هستند.
شاید برای بسیاری، ثبت جهانی یک اثر، تنها افزوده شدن نامی به فهرست یونسکو باشد؛ اما برای خرمآباد، بیستم تیرماه ۱۴۰۴ معنایی فراتر از یک ثبت اداری داشت. آن روز، جهان پذیرفت که بخشی از داستان آغاز زندگی انسان، در دل همین دره روایت شده است؛ جایی که امروز با عنوان «محوطههای پیش از تاریخ دره خرمآباد» شناخته میشود.
این ثبت جهانی، پایان یک مسیر نبود؛ آغاز مسئولیتی تازه بود؛ مسئولیتی برای حفاظت از میراثی که نه تنها به مردم لرستان، بلکه به همه انسانها تعلق دارد.
از زاگرس تا یونسکو؛ سفری که سالها طول کشید
ثبت جهانی دره خرمآباد، محصول چند ماه یا چند سال نبود. این موفقیت بر شانه دهها سال پژوهش، کاوش و تلاش ایستاده است.
ماجرا از دههها پیش آغاز شد؛ زمانی که باستانشناسان خارجی، ارزش شگفتانگیز غارهای این منطقه را دریافتند. پژوهشگران دانشگاههای معتبر جهان، از رایس و میشیگان گرفته تا ییل، سالها در این غارها مطالعه کردند و یافتههایی به دست آوردند که بعدها نگاه جامعه علمی جهان را به لرستان تغییر داد.
در ادامه، باستانشناسان ایرانی این مسیر را ادامه دادند؛ نسلی که کاوشهای علمی را گسترش داد و لایههای تازهای از تاریخ را از دل خاک بیرون کشید.
پرونده ثبت جهانی نخستین بار سال ۱۳۸۶ تهیه شد؛ اما مسیر پرپیچوخم ثبت، سالها متوقف ماند تا اینکه در سال ۱۴۰۲، روند تهیه پرونده با رویکردی تازه آغاز شد. ساماندهی محوطهها، مستندسازی علمی، اسکنهای سهبعدی، تدوین نقشههای حفاظتی، ایجاد زیرساختهای مورد مطالبه یونسکو و هماهنگی میان دستگاههای مختلف، بخشی از اقداماتی بود که در کمتر از دو سال انجام شد.
سرانجام، بهمنماه ۱۴۰۲ پرونده کامل «محوطههای پیش از تاریخ دره خرمآباد» راهی یونسکو شد؛ پروندهای که تنها چند ثانیه رأیگیری لازم داشت تا نام خرمآباد برای همیشه در حافظه جهانی ثبت شود.
بیستم تیرماه ۱۴۰۴، در چهلوهفتمین اجلاس کمیته میراث جهانی، این اتفاق تاریخی رقم خورد؛ اتفاقی که لرستان را صاحب بیستونهمین اثر جهانی ایران کرد.
اما شاید مهمترین پیام آن روز، این جمله بود: از امروز، خرمآباد فقط متعلق به ایران نیست؛ بخشی از حافظه مشترک بشریت است.
سالروز یک ثبت؛ وقتی نام خرمآباد روی نقشه جهان نشست
یک سال پس از این موفقیت، نشانهای دیگر از اهمیت این رویداد منتشر شد.
در نسخه جدید نقشه رسمی میراث جهانی یونسکو برای سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، نام «محوطههای پیش از تاریخ دره خرمآباد» به عنوان جدیدترین اثر جهانی ایران درج شد؛ اتفاقی که به گفته مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان، تنها یک ثبت نمادین نیست، بلکه جایگاه استان را در جغرافیای میراث جهانی تثبیت میکند.
عطا حسنپور در گفتوگو با مهر معتقد است قرار گرفتن این اثر در نقشه رسمی یونسکو، به معنای شناخته شدن ظرفیتهای تاریخی لرستان در مقیاسی جهانی است؛ موضوعی که میتواند علاوه بر تقویت حفاظت از این محوطهها، زمینه معرفی بهتر استان، توسعه گردشگری فرهنگی و افزایش توجه پژوهشگران بینالمللی را نیز فراهم کند.
به گفته او، ایران اکنون ۲۹ اثر ثبت جهانی دارد که ۲۷ مورد آن در حوزه میراث فرهنگی و تاریخی و دو اثر در بخش میراث طبیعی قرار گرفتهاند و دره خرمآباد، تازهترین حلقه این زنجیره ارزشمند است.
اما این ثبت جهانی، پایان داستان نبود؛ بلکه آغاز فصلی تازه برای میراث تاریخی لرستان محسوب میشود؛ فصلی که قرار است با الحاق فلکالافلاک، ایجاد غارموزهها و راهاندازی موزههای تخصصی، ابعاد تازهای پیدا کند.
فلکالافلاک؛ حلقه گمشده پرونده جهانی
اما ثبت جهانی دره خرمآباد پایان راه نبود؛ بلکه آغاز فصل تازهای برای تکمیل این پرونده تاریخی محسوب میشود. اکنون نگاهها به سمت قلعه فلکالافلاک دوخته شده؛ بنایی که قرنهاست بر فراز شهر ایستاده و روایتگر بخشی از مهمترین دورههای تاریخی ایران است.
کاوشهای باستانشناسی چند سال اخیر، شواهد تازهای از استقرار انسان در عرصه فلکالافلاک را آشکار کرده؛ یافتههایی که نشان میدهد این مجموعه، تنها یک قلعه متعلق به دوره ساسانی نیست، بلکه بر بستری از لایههای تاریخی بسیار کهنتر شکل گرفته است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی لرستان با اشاره به آخرین وضعیت این پرونده، توضیح میدهد که برای الحاق قلعه فلکالافلاک به پرونده ثبت جهانی دره خرمآباد، دو مرحله کاوش علمی انجام و نتایج آن نیز در مجلات معتبر بینالمللی منتشر شده است.
به گفته حسنپور، پس از تکمیل مطالعات، پرونده الحاقی در بهمنماه سال گذشته به یونسکو ارسال شد و مطابق روند معمول، بررسی آن در اجلاس سالانه کمیته میراث جهانی انجام خواهد شد.
او معتقد است این پرونده از شانس بالایی برای تأیید برخوردار است و در صورت طی شدن روند ارزیابی، فلکالافلاک بهعنوان بخشی از مجموعه جهانی دره خرمآباد به ثبت خواهد رسید؛ اتفاقی که جایگاه این اثر تاریخی را بیش از گذشته در سطح جهان تثبیت میکند.
در کنار این برنامه، طرح دیگری نیز برای معرفی بهتر میراث پیش از تاریخ لرستان در دستور کار قرار گرفته است؛ طرحی که بر اساس آن، شش غار ثبتشده جهانی استان به «غارموزه» تبدیل خواهند شد.
حسنپور در تشریح این برنامه میگوید هدف آن است که بازدیدکنندگان، تنها با یک فضای طبیعی مواجه نباشند، بلکه بتوانند زندگی انسانهای نخستین را در همان محیط واقعی مشاهده و تجربه کنند.
به گفته او، در قالب این طرح، صحنههایی از زیست انسان پیش از تاریخ، ابزارهای سنگی، شیوه شکار و زندگی روزمره در داخل غارها بازآفرینی خواهد شد تا روایت تاریخ برای گردشگران ملموستر و جذابتر شود.
ثبت جهانی؛ آغاز توسعه زیرساختهای فرهنگی
ثبت جهانی، مسئولیت حفاظت از این میراث ارزشمند را نیز دوچندان کرده است؛ مسئولیتی که به اعتقاد مدیران میراثفرهنگی، بدون توسعه زیرساختهای فرهنگی و موزهای امکان تحقق نخواهد داشت.
مدیرکل میراثفرهنگی لرستان با اشاره به ظرفیت موزههای استان میگوید هماکنون هشت موزه فعال در لرستان وجود دارد که بخشی از آنها به معرفی تاریخ، مردمشناسی و باستانشناسی اختصاص یافتهاند.
او از راهاندازی موزه نسخههای خطی بروجرد در سال جاری خبر میدهد و میگوید این مجموعه، حلقه دیگری از زنجیره معرفی میراث فرهنگی استان خواهد بود.
اما مهمترین برنامه آینده، ایجاد موزهای تخصصی برای مفرغهای لرستان است؛ گنجینهای که آوازه آن دهههاست از مرزهای ایران فراتر رفته است.
حسنپور با اشاره به اینکه بیش از ۱۷ هزار شیء تاریخی در مخازن میراثفرهنگی لرستان نگهداری میشود، تأکید میکند: لرستان خاستگاه یکی از مشهورترین مجموعههای مفرغ جهان است؛ آثاری که از حدود یک قرن پیش زینتبخش موزههای بزرگ اروپا و آمریکا شدهاند و کمتر موزه معتبر دنیا را میتوان یافت که نمونهای از مفرغهای لرستان در آن وجود نداشته باشد.
به گفته او، همین ظرفیت باعث شده ایجاد یک موزه منطقهای مفرغ در مجموعه تاریخی فلکالافلاک در دستور کار قرار گیرد؛ موزهای که قرار است در بنای تاریخی سربازخانه ایجاد شود و بخش مهمی از آثار ارزشمند استان را برای نخستین بار در معرض دید عموم قرار دهد.
همزمان، ایجاد موزه تخصصی «سنگ، سفال و سکه» نیز برنامهریزی شده است؛ موزهای که بهطور ویژه یافتههای ارزشمند غارهای پیش از تاریخ دره خرمآباد را نمایش خواهد داد.
حسنپور میگوید بخش عمده تجهیزات این موزه تهیه شده و با رفع آسیبهای وارد شده به ساختمان در ماههای اخیر، مراحل نهایی راهاندازی آن دنبال خواهد شد تا مجموعهای کامل از ابزارهای سنگی، سفالینهها و سکههای تاریخی استان در اختیار پژوهشگران و گردشگران قرار گیرد.
هویت تاریخی؛ سرمایهای که باید به توسعه تبدیل شود
ثبت جهانی دره خرمآباد، تنها یک موفقیت فرهنگی نیست؛ این رویداد میتواند نقطه آغاز تحولی اقتصادی و اجتماعی برای مرکز لرستان باشد. بسیاری از کارشناسان معتقدند ارزش واقعی این ثبت، زمانی آشکار خواهد شد که ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی شهر به موتور محرک توسعه تبدیل شوند.
معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری لرستان نیز بر همین باور است و به مهر میگوید امروز خرمآباد دیگر تنها یک شهر در غرب ایران نیست، بلکه به واسطه ثبت جهانی، در نقشه تمدنی جهان جایگاهی تازه پیدا کرده است.
سعید پورعلی با اشاره به قدمت بیش از ۶۰ هزار ساله زیست انسان در این منطقه، معتقد است خرمآباد اکنون یکی از معدود شهرهایی است که میتواند با اتکا به پیشینه تاریخی خود، برند بینالمللی مستقلی برای خود تعریف کند.
او میگوید بسیاری از شهرهای مشهور جهان تنها با یک اثر تاریخی شناخته میشوند، اما خرمآباد مجموعهای از میراث طبیعی، تاریخی، فرهنگی و چشماندازهای کمنظیر را همزمان در اختیار دارد؛ ظرفیتی که در صورت برنامهریزی صحیح، میتواند جایگاه این شهر را در عرصه گردشگری منطقهای و جهانی ارتقا دهد.
به اعتقاد پورعلی، مهمترین چالش امروز، فاصله میان ظرفیتهای موجود و میزان بهرهبرداری از آنهاست.
او توضیح میدهد که خرمآباد هنوز نتوانسته داشتههای ارزشمند خود را به فرصتهای اقتصادی پایدار تبدیل کند؛ در حالی که ثبت جهانی میتواند زمینه جذب سرمایهگذاری، توسعه خدمات گردشگری، ایجاد اشتغال و رونق اقتصاد محلی را فراهم آورد.
گردشگری؛ پیوند گذشته با آینده
مسئولان لرستان معتقدند آینده توسعه استان بیش از هر زمان دیگری به صنعت گردشگری گره خورده است؛ صنعتی که با کمترین میزان آلایندگی، میتواند بیشترین ارزش افزوده اقتصادی را ایجاد کند.
پورعلی معتقد است گردشگری دیگر صرفاً بازدید از یک اثر تاریخی نیست؛ گردشگر امروز به دنبال تجربهای کامل از سفر است؛ تجربهای که از لحظه ورود تا پایان اقامت، کیفیت خدمات، روایت تاریخی، امکانات شهری و فضای فرهنگی مقصد را دربر میگیرد.
به گفته او، توسعه اقامتگاههای بومگردی، هتلها، حملونقل شهری، مسیرهای گردشگری، مراکز اطلاعرسانی و روایتگری تاریخی باید همزمان با ثبت جهانی دنبال شود تا این فرصت تاریخی به نتیجه مطلوب برسد.
وی همچنین قلعه فلکالافلاک را قلب تپنده هویت فرهنگی خرمآباد میداند و تأکید میکند که احیای بافت تاریخی پیرامون این قلعه و اتصال آن به دیگر آثار تاریخی شهر، میتواند یک محور بزرگ گردشگری ایجاد کند؛ محوری که هم به حفظ هویت تاریخی کمک خواهد کرد و هم اقتصاد شهری را رونق میبخشد.
در همین راستا، مدیرکل میراثفرهنگی لرستان نیز توسعه گردشگری را مهمترین دستاورد ثبت جهانی میداند.
حسنپور با اشاره به ظرفیتهای متنوع استان به مهر میگوید لرستان تنها به آثار تاریخی محدود نیست؛ این استان در حوزههای طبیعتگردی، گردشگری روستایی، کشاورزی، سلامت و ورزش نیز ظرفیتهای فراوانی دارد و ثبت جهانی دره خرمآباد میتواند نقش پیشران برای معرفی همه این توانمندیها ایفا کند.
او معتقد است سرمایهگذاری در گردشگری، نسبت به بسیاری از بخشهای اقتصادی، اشتغال بیشتری ایجاد میکند و به همین دلیل باید به یکی از اولویتهای اصلی برنامهریزی توسعه استان تبدیل شود.
رؤیای شهری که مقصد جهان میشود
ثبت جهانی دره خرمآباد، نگاه مدیران استان را نیز به آینده تغییر داده است؛ آیندهای که در آن خرمآباد نه صرفاً مرکز یک استان، بلکه مقصدی شناختهشده در نقشه گردشگری جهان باشد.
استاندار لرستان این اتفاق را نقطه عطفی در تاریخ معاصر استان میداند و معتقد است ثبت جهانی، مهر تأیید جامعه جهانی بر اصالت و تمدن لرستان است.
سید سعید شاهرخی با اشاره به وجود بیش از پنج هزار اثر تاریخی و طبیعی شناساییشده در استان، تأکید میکند که این ظرفیت میتواند لرستان را به یکی از مهمترین قطبهای گردشگری ایران تبدیل کند.
او بر این باور است که ثبت جهانی، علاوه بر معرفی تاریخ و فرهنگ لرستان، زمینه جذب سرمایهگذاری، توسعه زیرساختها و افزایش حضور گردشگران داخلی و خارجی را فراهم خواهد کرد.
شاهرخی تأکید میکند که اکنون زمان آن رسیده است که همه دستگاههای اجرایی، بخش خصوصی و فعالان فرهنگی با نگاهی مشترک، از این فرصت جهانی برای ساختن آیندهای متفاوت استفاده کنند؛ آیندهای که در آن میراث فرهنگی، نه فقط یادگاری از گذشته، بلکه موتور محرک توسعه و رفاه مردم استان باشد.
یکسال گذشت...
بنابراین گزارش، یک سال از روزی که نام دره خرمآباد در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، میگذرد؛ اما این ثبت، پایان یک مسیر نبود، بلکه آغاز مسئولیتی بزرگتر است.
از غارهای اسرارآمیز پیش از تاریخ تا قلعه باشکوه فلکالافلاک، از ابزارهای سنگی انسان نخستین تا مفرغهایی که شهرتشان مرزهای جهان را درنوردیده، همه و همه بخشی از روایتی هستند که امروز جهان آن را به نام خرمآباد میشناسد.
ثبت جهانی، این شهر را از یک مقصد محلی به بخشی از حافظه مشترک بشریت تبدیل کرده است؛ فرصتی کمنظیر که اگر با حفاظت علمی، توسعه زیرساختها، سرمایهگذاری هدفمند و مشارکت مردم همراه شود، میتواند خرمآباد را به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری و فرهنگی منطقه بدل کند.
دره خرمآباد امروز فقط روایتگر گذشته نیست؛ اینجا سرزمینی است که میتواند آینده توسعه لرستان را نیز بنویسد. زیرا در این دره، تاریخ هنوز نفس میکشد و هر غار، هر سنگ و هر لایه خاک، صفحهای نانوشته از نخستین فصلهای زندگی انسان را در دل خود حفظ کرده است.