ندای لرستان - خرمآباد- افزایش پوشش گیاهی، انباشت علوفه خشک و تداوم برخی رفتارهای انسانی، لرستان را در آستانه یکی از حساسترین فصلهای آتشسوزی سالهای اخیر قرار داده است.
خبرگزاری مهر- گروه استانها: لرستان در نگاه نخست، سرزمین آب و جنگل است؛ پهنهای که در آن زاگرس با پوشش سبز خود، هم زیستبوم است و هم سرمایه.
اما همین سبزی، در سالهای اخیر به یکی از متناقضترین مؤلفههای مدیریت بحران تبدیل شده است: آنچه در زمستان و بهار نشانه حیات است، در تابستان میتواند به سوخت آماده برای یک بحران تمامعیار بدل شود.
امسال نیز بارندگیهای مناسب، بهویژه در ماههای پایانی سال گذشته و آغاز سال جاری، شرایطی کمسابقه در پوشش گیاهی استان ایجاد کرده است.
انبوهی از علفهای خشک و نیمهخشک
مراتع و جنگلها در بسیاری از نقاط، با انبوهی از علفهای خشک و نیمهخشک روبهرو هستند؛ وضعیتی که از نگاه منابع طبیعی «فرصت و تهدید همزمان» توصیف میشود. فرصت از آن جهت که نشانه احیای اکوسیستم است و تهدید از آن رو که کوچکترین جرقه میتواند به آتشی گسترده تبدیل شود.
در این میان، تحلیل مدیران بحران استان یک نقطه مشترک دارد: تغییر ماهیت ریسک از طبیعی به انسانی. آنها معتقدند برخلاف برخی مناطق کشور که رعد و برق یا خشکسالی عامل اصلی آتشسوزی است، در لرستان تقریباً تمام حریقها ریشه انسانی دارند؛ از بیاحتیاطی گردشگران و کشاورزان گرفته تا فعالیتهای غیرمجاز در دل ارتفاعات.
همین نگاه باعث شده مدیریت بحران استان، به جای تمرکز صرف بر اطفا، سیاست خود را بر پیشگیری حداکثری بنا کند. عبارتی که بارها در جلسات تکرار شده، این است: «۹۹ درصد توان باید صرف پیشگیری شود، نه خاموش کردن».
این تغییر زاویه نگاه، در واقع اعترافی به یک واقعیت تلخ است؛ اینکه در عرصههای گسترده جنگلی، حتی مجهزترین نیروها نیز بدون پیشگیری، در برابر آتش همیشه یک قدم عقبتر هستند.
تداخل زیرساختهای انسانی با طبیعت
در کنار این موضوع، گستردگی جغرافیایی خطر نیز اهمیت دارد. شهرستان خرمآباد به عنوان یکی از مهمترین پهنههای جنگلی استان، پس از الیگودرز بیشترین سهم از اراضی ملی را دارد و همین موضوع آن را به کانون حساس مدیریت حریق تبدیل کرده است.
حدود ۷۰۰ هزار هکتار از عرصههای استان در زمره مناطق بحرانی قرار دارند؛ عددی که نشان میدهد مسئله نه محدود به یک نقطه، بلکه یک بحران ساختاری است.
اما آنچه این بحران را پیچیدهتر میکند، تداخل زیرساختهای انسانی با طبیعت است. خطوط راهآهن، جادهها، روستاها و حتی فعالیتهای تولیدی در دل جنگل، همگی بهنوعی به عامل بالقوه حریق تبدیل شدهاند.
نمونه روشن آن، مسیر راهآهن سراسری در سپیددشت است؛ جایی که به گفته مسئولان، جرقههای ناشی از واگنهای فرسوده هر سال بخشی از پوشش گیاهی را به آتش میکشد.
حرکت از مدل واکنشی به مدل پیشدستانه
در چنین شرایطی، مدیریت بحران استان تلاش دارد از یک مدل واکنشی به مدل پیشدستانه حرکت کند؛ مدلی که در آن دیدهبانها، دهیاریها، ماشینآلات سنگین، و حتی بخش خصوصی به شبکهای واحد برای کنترل ریسک تبدیل میشوند. اما این شبکه زمانی کارآمد خواهد بود که هماهنگی واقعی میان دستگاهها شکل بگیرد؛ چیزی که هنوز چالش اصلی باقی مانده است.
در واقع، مسئله آتشسوزی در لرستان دیگر صرفاً یک موضوع محیطزیستی نیست؛ بلکه به یک مسئله حکمرانی محلی، هماهنگی نهادی و حتی رفتار اجتماعی تبدیل شده است. جایی که هر بیتوجهی کوچک، میتواند به خسارتی بزرگ در سطح ملی منجر شود.
جغرافیای خطر؛ جنگلهایی که روی خط آتشاند
بر اساس گزارش مدیرکل منابع طبیعی استان، لرستان حدود دو میلیون و دویست هزار هکتار اراضی ملی دارد که بخش قابل توجهی از آن جنگل و مرتع است. این گستردگی، در کنار شرایط اقلیمی، استان را در وضعیت خاصی قرار داده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان با اشاره به جایگاه خرمآباد در ساختار اراضی ملی استان، این شهرستان را پس از الیگودرز دومین پهنه مهم جنگلی و مرتعی لرستان عنوان کرد و به مهر گفت: گستردگی عرصههای طبیعی در خرمآباد، این منطقه را به یکی از نقاط نیازمند مراقبت ویژه در حوزه حفاظت، مدیریت و پیشگیری از حریق تبدیل کرده است.
شیرزاد نجفی با بیان اینکه در مجموع حدود دو میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار از مساحت لرستان را اراضی ملی تشکیل میدهد، افزود: بخش قابل توجهی از این اراضی در قالب جنگلها و مراتع ارزشمند قرار دارد که نقش مهمی در تعادل اکولوژیک و معیشت جوامع محلی ایفا میکند.
وی با اشاره به شرایط اقلیمی سال جاری اظهار کرد: به دلیل بارشهای مطلوب در پایان سال گذشته و ابتدای امسال، پوشش گیاهی در جنگلها و مراتع استان به شکل قابل توجهی افزایش یافته است؛ موضوعی که اگرچه از منظر تقویت منابع طبیعی یک فرصت محسوب میشود، اما در فصل گرم سال میتواند ریسک گسترش آتشسوزی را نیز بهطور جدی افزایش دهد.
۷۰۰ هزار هکتار از عرصههای منابع طبیعی در رده مناطق پرخطر
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان در ادامه با اشاره به پهنههای بحرانی استان گفت: حدود ۷۰۰ هزار هکتار از عرصههای منابع طبیعی در رده مناطق مستعد و پرخطر از نظر وقوع حریق قرار دارند و در این مناطق باید مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه شامل پایش مستمر، استقرار دیدهبان و ایجاد آتشبر با جدیت دنبال شود.
نجفی تأکید کرد: در همین راستا، اداره کل منابع طبیعی لرستان برنامهریزی لازم برای توسعه و تقویت آتشبرها در نقاط حساس را انجام داده و بخشی از اقدامات اجرایی نیز آغاز شده است.
وی با تأکید بر ضرورت مشارکت عمومی در حفاظت از منابع طبیعی افزود: از شهروندان، بهرهبرداران و دوستداران طبیعت انتظار میرود در صورت مشاهده هرگونه آتشسوزی در جنگلها و مراتع، موضوع را در سریعترین زمان ممکن از طریق شمارههای ۱۵۰۴ و ۱۳۹ یگان حفاظت اطلاع دهند تا امکان مهار بهموقع حریق فراهم شود.
مدیرکل منابع طبیعی لرستان همچنین با اشاره به مصوبات جلسات مدیریت پیشگیری از حریق تصریح کرد: بر اساس قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع، تمامی دستگاههای اجرایی، نهادهای اداری و نیروهای نظامی و کشوری موظف به همکاری کامل با مأموران منابع طبیعی در زمان وقوع حریق هستند و این همکاری یک تکلیف قانونی محسوب میشود.
وی افزود: هرگونه قصور، کوتاهی یا استنکاف از همکاری در شرایط بحرانی، تخلف اداری تلقی شده و مطابق قانون با دستگاهها یا افراد متخلف برخورد خواهد شد.
نجفی با تأکید بر اهمیت صیانت از سرمایههای طبیعی استان گفت: انتظار میرود همه دستگاههای اجرایی با درک شرایط حساس پیشرو و افزایش خطر آتشسوزی، همکاری مؤثر و همهجانبهای با مجموعه منابع طبیعی داشته باشند تا از جنگلها و مراتع لرستان به بهترین شکل حفاظت شود.
دیدهبانان خاموش جنگل
یکی از محورهای اصلی برنامه مدیریت بحران، استقرار نیروهای دیدهبان در مناطق بحرانی است. طبق اعلام رسمی، قرار است ۱۰۰ دیدهبان در نقاط حساس مستقر شوند.
در همین راستا، مدیران بحران معتقدند بدون حضور نیروهای محلی، هیچ سامانهای کارآمد نخواهد بود. تجربه سالهای گذشته نشان داده که سرعت تشخیص آتش، مهمتر از تجهیزات اطفاست.
مدیرکل منابع طبیعی لرستان در این رابطه از پیشبینی اعتبارات ویژه برای مقابله با آتشسوزی خبر داد و اظهار کرد: برای اجرای برنامههای پیشگیرانه در سال جاری، حدود ۵۰۰ میلیارد ریال اعتبار در حوزههای پایش، پیشگیری و مقابله با حریق پیشبینی و مصوب شده است.
نجفی افزود: همچنین بر اساس برنامهریزی انجامشده، ۱۰۰ دیدهبان در مناطق بحرانی استان بهکارگیری خواهند شد تا رصد و پایش عرصههای طبیعی با دقت و سرعت بیشتری انجام شود.
وی با اشاره به اقدامات حمایتی در حوزه نیروهای حفاظتی گفت: تأمین تجهیزات انفرادی، ادوات اطفای حریق و امکانات مورد نیاز یگان حفاظت در دستور کار قرار دارد تا نیروهای عملیاتی با آمادگی بیشتری در فصل پرخطر حریق فعالیت کنند.
انسان؛ عامل اصلی بحران
مهدی پازوکی، مدیرکل مدیریت بحران استان، صریحترین موضع را در این زمینه دارد. او معتقد است: تمام آتشسوزیهای جنگلها و مراتع لرستان منشأ انسانی دارد.
مدیریت بحران استان در کنار رویکرد پیشگیرانه، بر برخورد قانونی نیز تأکید دارد. طبق اعلام رسمی، ترک فعل دستگاهها در حوزه مدیریت حریق قابل پیگرد است.
مدیرکل مدیریت بحران لرستان با تأکید بر یکپارچهسازی تصمیمات در حوزه پیشگیری از حریق گفت: تمامی مصوبات ستاد پیشگیری از آتشسوزی بهصورت استانی تلقی شده و برای همه شهرستانها و دستگاههای اجرایی لازمالاجراست و هیچ اقدام جزیرهای در این حوزه پذیرفته نخواهد بود.
مهدی پازوکی در گفتوگو با مهر با اشاره به رویکرد جدید مدیریت بحران در سال جاری اظهار داشت: بر اساس تصمیمات اتخاذ شده، تمامی مصوبات این ستاد در سطح استان تعریف شده و شهرستانها حق تدوین مصوبات مستقل و خارج از چارچوب استانی را ندارند.
وی افزود: همه دستگاههای اجرایی در شهرستانها موظف هستند با نگاه فرادستگاهی و هماهنگ، در اجرای مصوبات ستاد مشارکت کامل داشته باشند و در حوزه پیشگیری و مقابله با آتشسوزی در عرصههای طبیعی نقش فعال ایفا کنند.
پازوکی با اشاره به وضعیت پوشش گیاهی استان گفت: افزایش قابل توجه بارندگیها در سال جاری موجب رشد گسترده پوشش گیاهی در جنگلها و مراتع شده است که این موضوع در کنار مزایای زیستمحیطی، در فصل گرم سال میتواند خطر آتشسوزی را افزایش دهد.
وی این شرایط را نیازمند آمادگی کامل دستگاهها دانست و تصریح کرد: با توجه به تراکم بالای علوفه خشک، احتمال گسترش سریع حریق در صورت وقوع آتشسوزی بسیار بالاست و باید تمرکز اصلی استان بر پیشگیری قرار گیرد.
مدیرکل مدیریت بحران لرستان همچنین با اشاره به ابعاد امنیتی و پدافندی حوادث طبیعی اظهار داشت: شرایط عرصههای طبیعی استان حساس و ویژه است و در برخی تحلیلها، آتشسوزیها میتواند علاوه بر خسارات زیستمحیطی، پیامدهای امنیتی و پدافندی نیز به همراه داشته باشد؛ از این رو لازم است موضوع با دقت و حساسیت بیشتری دنبال شود.
دهیاریها در خط مقدم
یکی از نقاط تمرکز جدید، ورود دهیاریها به ساختار مقابله با آتشسوزی است.
بر اساس مصوبات، دهیاریها موظف به خرید تجهیزات اولیه مانند دمنده و تشکیل گروههای محلی اطفا هستند. هدف از این سیاست، ایجاد واکنش سریع در روستاها پیش از رسیدن نیروهای تخصصی است؛ جایی که زمان، تعیینکننده اصلی است.
فرماندار خرمآباد با اشاره به محدودیت امکانات در مناطق روستایی به مهر اظهار داشت: تأمین تجهیزات اطفای حریق باید بهصورت متمرکز و هدفمند انجام شود و تجهیزات در نقاط راهبردی و مناطق بحرانی مستقر گردد تا در زمان حادثه امکان واکنش سریع فراهم باشد.
وی بخشداران را محور اصلی مدیریت بحران در سطح بخشها دانست و گفت: تمامی امکانات دستگاههای اجرایی باید در زمان بحران در اختیار مدیریت حوادث قرار گیرد و هیچ دستگاهی نباید نسبت به وظایف خود بیتفاوت باشد.
درمنان تأکید کرد: همافزایی دستگاهها، مشارکت مردم و انسجام مدیریتی شرط اصلی موفقیت در حفاظت از منابع طبیعی و کاهش خسارات ناشی از حریق است.
فرماندار خرمآباد با تأکید بر اینکه منابع طبیعی سرمایه مشترک همه مردم است، خاطرنشان کرد: حفاظت از جنگلها و مراتع نیازمند همکاری مستمر، برنامهریزی دقیق و مشارکت همهجانبه دستگاههای اجرایی و جوامع محلی است و با افزایش هماهنگی میتوان از این سرمایه ملی بهصورت مؤثر صیانت کرد.
راهآهن؛ خطی که گاهی میسوزاند
یکی از کانونهای تکراری آتشسوزی، حریم خطوط راهآهن در سپیددشت است. گزارشها نشان میدهد جرقههای ناشی از تجهیزات فرسوده ریلی، در سالهای گذشته بارها موجب آتشسوزی شدهاند.
مدیریت بحران خواستار توقف استفاده از واگنهای جرقهزن در فصل گرم شده و هشدار داده در صورت بیتوجهی، موضوع از مسیر قضایی پیگیری خواهد شد.
مدیرکل منابع طبیعی لرستان در بخش دیگری از سخنان خود به نقاط بحرانی شهرستان خرمآباد اشاره کرد و گفت: بخش سپیددشت در سال گذشته بیشترین میزان حریق را به خود اختصاص داد و بخش قابل توجهی از ظرفیت نیروهای حفاظتی در این منطقه متمرکز شد.
نجفی یکی از عوامل تکرار آتشسوزی در این محدوده را عبور خط راهآهن سراسری از دل عرصههای جنگلی و مرتعی عنوان کرد و افزود: در برخی موارد، جرقههای ناشی از عبور قطارها و فرسودگی تجهیزات ریلی موجب آتشسوزی در حریم خطوط راهآهن شده و خساراتی به پوشش گیاهی وارد کرده است.
وی ادامه داد: با توجه به این شرایط، در جلسات تخصصی مقرر شد مدیریت راهآهن نسبت به پاکسازی و ساماندهی پوشش گیاهی در حریم خطوط ریلی اقدام کند تا احتمال وقوع حریق در این مناطق به حداقل برسد.
وقتی بحران بدون مردم ممکن نیست
نورالدین درمنان، فرماندار خرمآباد، بر یک نکته کلیدی تأکید دارد: بدون مردم، هیچ طرحی موفق نمیشود. وی با تقدیر از تلاشهای نیروهای منابع طبیعی و محیطزیست، اظهار کرد: کارکنان منابع طبیعی و محیطزیست از صادقترین، پرتلاشترین و کمادعاترین نیروهای اداری کشور هستند که بخش عمده فعالیتهای آنان در حوزه حفاظت و صیانت از عرصههای ملی، دور از هیاهوی رسانهای انجام میشود.
وی در گفتوگو با مهر با اشاره به گستردگی وظایف این مجموعهها افزود: این نیروها در طول سال در زمینه حفاظت از جنگلها و مراتع فعال هستند، اما عمدتاً در زمان وقوع حوادثی مانند آتشسوزی مورد توجه قرار میگیرند، در حالی که بخش اصلی مأموریت آنان در حوزه پیشگیری و مراقبت مستمر تعریف شده است.
فرماندار خرمآباد با تأکید بر اینکه منابع طبیعی متعلق به همه مردم است، تصریح کرد: حفاظت از این منابع یک مسئولیت همگانی است و همه دستگاهها و اقشار جامعه در قبال آن مسئولیت دارند. در زمان وقوع حریق نیز نباید مسئولیت صرفاً متوجه یک دستگاه خاص باشد، بلکه همه باید در مدیریت و مهار بحران مشارکت کنند.
وی افزود: گستردگی عرصههای طبیعی و محدودیت امکانات دستگاههای متولی ایجاب میکند سایر دستگاههای اجرایی نیز در کنار آنان ایفای نقش کنند و همکاری بینبخشی بهصورت جدی دنبال شود.
ضرورت بسیج ظرفیتها و فرامحلینگری در مدیریت بحران
درمنان با تأکید بر لزوم بهرهگیری از تمامی ظرفیتهای موجود گفت: مدیریت حریق نباید محدود به یک شهرستان یا دستگاه خاص باشد و در صورت بروز حادثه در مناطق همجوار نیز باید از ظرفیتهای پشتیبانی استفاده شود.
وی تصریح کرد: نگاه به موضوع آتشسوزی باید فراتر از مرزهای جغرافیایی و اداری بوده و مبتنی بر حفظ منافع عمومی و صیانت از سرمایههای ملی باشد.
مستندسازی، شناسایی عوامل و ایجاد بانک اطلاعاتی حریق
فرماندار خرمآباد یکی از الزامات مدیریت مؤثر بحران را مستندسازی تجربیات گذشته عنوان کرد و گفت: ثبت دقیق رخدادها، شناسایی نقاط بحرانی و تحلیل حوادث گذشته میتواند در کاهش خسارات آینده نقش مهمی ایفا کند.
وی همچنین بر ضرورت شناسایی دقیق عوامل وقوع آتشسوزی تأکید کرد و افزود: بررسی ریشههای انسانی از جمله فعالیتهای کشاورزی، شکار، بیاحتیاطی یا سایر عوامل باید بهصورت علمی انجام شود تا امکان برنامهریزی دقیقتر فراهم گردد.
درمنان در ادامه ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع از حریقهای جنگلها و مراتع را ضروری دانست و اظهار داشت: چنین سامانهای میتواند در ارتقای سطح تصمیمگیری و افزایش اثربخشی اقدامات پیشگیرانه نقشآفرین باشد.
ساماندهی نیروهای مردمی و نقش جوامع محلی
وی با اشاره به نقش مردم در مدیریت بحران گفت: یکی از حلقههای مفقوده در مدیریت حریق، عدم سازماندهی مناسب ظرفیتهای مردمی است؛ در حالی که مردم همواره در زمان بحران بهصورت خودجوش وارد عمل میشوند.
فرماندار خرمآباد افزود: استفاده هدفمند از ظرفیت دهیاران، شوراهای اسلامی و تشکلهای محلی میتواند نقش تعیینکنندهای در پیشگیری و مهار حریق داشته باشد.
درمنان با تأکید بر لزوم ارزیابی عملکرد دستگاههای اجرایی در حوزه مدیریت بحران اظهار کرد: باید میزان مشارکت و ایفای مسئولیت دستگاهها در پیشگیری و مهار حریق بهصورت سالانه ارزیابی و مستندسازی شود.
وی افزود: در صورت فقدان نظام ارزیابی، انگیزه دستگاهها برای ایفای نقش مؤثر کاهش مییابد و لازم است میان دستگاههای فعال و کمکار تمایز قائل شد.
لزوم برخورد با عوامل انسانی و مدیریت اصولی فعالیتهای کشاورزی
فرماندار خرمآباد با اشاره به نقش عوامل انسانی در بروز آتشسوزیها گفت: علیرغم هشدارها و اطلاعرسانیهای مستمر، همچنان برخی رفتارهای نادرست موجب وقوع حریق در عرصههای طبیعی میشود که نیازمند برخورد قانونی و بازدارنده است.
وی همچنین بر مدیریت اصولی فصل برداشت محصولات کشاورزی تأکید کرد و افزود: هماهنگی دستگاههای مرتبط در این حوزه ضروری بوده و جهاد کشاورزی نقش مهم و محوری در این زمینه بر عهده دارد.
مدیریت بحران؛ از واکنش تا پیشگیری
در جمعبندی مدیرکل مدیریت بحران، امسال سال پیشگیری است. به گفته او، ۹۹ درصد توان استان باید صرف جلوگیری از وقوع آتشسوزی شود، نه مقابله با آن. این نگاه، نشاندهنده تغییر پارادایم در مدیریت منابع طبیعی لرستان است؛ تغییری از مدیریت حادثهمحور به مدیریت ریسکمحور.
وی با تأکید بر ضرورت آمادگی همهجانبه دستگاهها افزود: هیچگونه غفلت یا کوتاهی در حوزه پیشگیری و مقابله با آتشسوزی پذیرفتنی نیست و تمامی ظرفیتهای انسانی، تجهیزاتی و اجرایی باید در خدمت حفاظت از منابع طبیعی قرار گیرد.
پازوکی در ادامه بر لزوم استفاده از ظرفیتهای مردمی و بخش خصوصی نیز تأکید کرد و گفت: بخش خصوصی بر اساس قانون مدیریت بحران در زمان وقوع حادثه مکلف به همکاری است و سازمانهای مردمنهاد و گروههای داوطلب نیز باید در فرآیند آموزش، پایش و پیشگیری از حریق مشارکت داده شوند.
مدیرکل مدیریت بحران لرستان خاطرنشان کرد: اجرای دقیق مصوبات، هماهنگی بین دستگاهها و افزایش آمادگی عملیاتی شهرستانها میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش خسارات ناشی از آتشسوزی و حفاظت از سرمایههای طبیعی استان داشته باشد.
جنگلی که به تصمیم انسان وابسته است
بنابراین گزارش، در نهایت، جنگلهای لرستان نه فقط یک اکوسیستم طبیعی، بلکه آینهای از رفتار انسانیاند. آتش در این سرزمین، کمتر از آسمان میبارد و بیشتر از دست انسان شعله میکشد.
اگرچه دستگاههای اجرایی از تجهیزات، اعتبار و برنامه سخن میگویند، اما واقعیت این است که خط مقدم اصلی، نه در جلسات اداری، بلکه در رفتار روزمره مردم و میزان مسئولیتپذیری اجتماعی شکل میگیرد.
لرستان امروز در نقطهای ایستاده که یک جرقه کوچک میتواند به بحرانی بزرگ تبدیل شود؛ یا برعکس، یک همکاری ساده میتواند از وقوع فاجعه جلوگیری کند.
جنگل هنوز ایستاده است؛ اما این بار بیش از هر زمان دیگری، منتظر تصمیم انسان است.